موضوعات ‌مرتبط: محیط زیست آب و هوا

a/33898 :کد

کمبود منابع آب؛ چالش ها و راهکارهای برون‌رفت

علی نقی خانی

  چهارشنبه ۰۲ دی ۱۳۹۴ — ۱۴:۵۵
تعداد بازدید : ۲۱۵۴   
 تحلیل ایران -کمبود منابع آب؛ چالش ها و راهکارهای برون‌رفت

سرزمین وسیع ایران بزرگ از دیرباز با کمبود آب و مرتب نبودن بارش روبرو بوده لذا ساختن سد و شبکه‌های آبیاری و قنات و کاریز پاسخی برای کم‌آبی محسوب می‌شد. هرچند امروزه، رقابت برسر منابع آبی بسیار شدیدتر

همان‌طور که در اسناد و مدارک تاریخی آمده است، تمدن‌های اولیه در اطراف منابع آبی سطحی موجود همچون نهرها و رودخانه‌ها به وجود آمده‌اند تا آن زمان هنوز پتانسیل آب‌های زیرزمینی به غیر از رخنمون آنها به صورت چشمه ها شناخته شده نبود. چند هزار سال پیش ، زمانی که جمعیت در این سیاره  از یک هزارم جمعیت کنونی آن هم کمتر بود، درک مشترک این بود که آب یک منبع بی‌نهایت است. مردم مانند امروز ثروتمند نبودند، کمتر کالری مصرف می‌کردند و گوشت کمتری می‌خوردند، بنابراین آب کمتری برای تولید مواد غذایی نیاز بود. با این حال یکی از عوامل فروپاشی تمدن‌ها بعد از درگیری‌های ناشی از جنگ‌ها، عدم دسترسی به منابع آبی ناشی از خشکسالی بوده است. تمدن‌های باستانی در كنار رود‌های بزرگ نیل، دجله، فرات، سند، گنگ، هوانگهو، یانگ تسه، و... شکل گرفتند، اما تنها تمدنی كه به دور از هر گونه رودخانه عظیم شكل گرفت ودر جهان باستان صاحب چهره‌ای برجسته شد تمدن قنات ایران بود، می‌توان گفت جهش چشمگیر ایرانیان مدیون قنات، کاریز و آب شناسی اصولی بوده است.


 سرزمین وسیع ایران بزرگ از دیرباز با کمبود آب و مرتب نبودن بارش روبرو بوده لذا ساختن سد و شبکه‌های آبیاری و قنات و کاریز پاسخی برای کم‌آبی محسوب می‌شد. هرچند امروزه، رقابت برسر منابع آبی بسیار شدیدتر است و دلیل این است که در حال حاضر بیش از هفت میلیارد نفر بر روی زمین ساکن هستند، مصرف گوشت و سبزیجات و آب در حال زیاد شدن است و رقابت برای آب در بخشهای صنعتی، شهری و سوخت‌های زیستی بیشتر شده است. البته باید این نکته را یادآورشد که به دلیل پیشرفت‌های علمی در این دوران و به خدمت گرفتن تکنولوژی در تامین منابع آبی همچون سازه‌های انتقال آب و سدها و..... تامین منابع آبی بسیار راحت‌تر از گذشته شده است ولی با توجه به رشد روزافزون و بیشمار جمعیت و فعالیت‌های انسانی نیاز به صرفه‌جویی و مدیریت صحیح منابع آبی بیش از پیش مدنظر می‌باشد. در ادامه به بحث در مورد محدودیت های آبی در ایران می‌پردازیم.


کمبود آب شامل تنش آب، کم آبی و بحران آب است. مفهوم تنش آب نسبتاً جدید است. تنش آب مشکل در یافتن منابع آب شیرین برای استفاده می‌باشد، که علت آن تخلیه منابع آبی می‌باشد. بحران آب وضعیتی است که در آن آب قابل آشامیدن و غیر آلوده در یک منطقه کمتر از تقاضای آن است. برای مثال، با توجه به شاخص تنش آب فالکن‌مارک، زمانی گفته می‌شود یک کشور یا منطقه «تنش آبی» دارد که منابع آب سالانه آن کمتر از ۱۷۰۰ متر مکعب به ازای هر فرد در سال است. در سطحی بین ۱۷۰۰ و ۱۰۰۰ متر مکعب به ازای هر فرد در سال، کمبود آب دوره‌ای یا محدود را می‌توان انتظار داشت. هنگامی که منابع آب کمتر از ۱۰۰۰ متر مکعب به ازای هر فرد در هر سال باشد، کشور با «کمبود آب» مواجه است. براساس شاخص فالکن‌مارک، کشور ایران در آستانه قرارگرفتن در بحران آبی است. با توجه به اینکه در دهه ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ خورشیدی حدود ۶۹ درصد از کل آب تجدیدپذیر سالیانه مورد استفاده قرار می‌گیرد، براساس شاخص سازمان ملل، ایران نیز اکنون در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد. براساس شاخص مؤسسه بین‌المللی مدیریت آب نیز، ایران در وضعیت بحران شدید آبی می‌باشد.


 بنا بر شاخص‌های ذکر شده، کشور ایران برای حفظ وضع موجود خود تا سال ۲۰۲۵ باید بتواند ۱۱۲ درصد به منابع آب قابل استحصال خود بیفزاید که این مقدار با توجه به امکانات و منابع آب موجود غیرممکن به نظر می‌رسد. ایران کشوری با اقلیم عمدتاً گرم و خشک است. رشد سریع جمعیت مهمترین عامل کاهش سرانه آب تجدیدشونده کشور در قرن گذشته بوده است.  جمعیت ایران در طی این هشت دهه، از حدود ۸ میلیون نفر در سال ۱۳۰۰ به ۷۸ میلیون نفر تا پایان سال ۱۳۹۲ رسیده است. بر این اساس میزان سرانه آب تجدیدپذیرساﻻنه کشور از میزان حدود۱۳۰۰۰ متر مکعب در سال ۱۳۰۰ به حدود ۱۴۰۰ متر مکعب در سال ۱۳۹۲ تقلیل یافته و در صورت ادامه این روند، وضعیت در آینده به مراتب بدتر خواهد شد. منابع آب تجدید پذیر کل ایران به ۱۳۰ میلیارد متر مکعب بالغ می‌گردد. مطالعات و بررسی‌ها نشان می‌دهد که در سال ۱۳۸۶ از کل منابع آب تجدیدشونده کشور حدود 89.5 میلیارد متر مکعب جهت مصارف بخش‌های کشاورزی، صنعت و معدن و خانگی برداشت می‌شده است که حدود ۸۳ میلیارد متر مکعب آن (۹۳ درصد) به بخش کشاورزی، 5.5 میلیارد متر مکعب (۶ درصد) به بخش خانگی و مابقی به بخش صنعت و نیازهای متفرقه دیگر اختصاص داشته است.


از دلایل بحران آب در ایران می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:


  • الف) رشد نامناسب سریع جمعیت و پراکندگی آن
  • ب) کشاورزی ناکارآمد
  • ج) سوء مدیریت و عطش بیش از حد توسعه
  • د) ساختار نامناسب حکمرانی آب، تعدد ذیصلاحان، مدیریت ناهماهنگ، ضعف سیاسی سازمان حفاظت از محیط زیست و فقدان نگرش دراز مدت

رشد جمعیت و نقش مردم

جمعیت ایران در قرن نوزدهم میلادی زیر ۱۰ میلیون نفر تخمین زده می‌شود. در حالی‌که در سال ۱۹۷۹ جمعیت ایران به ۳۵ میلیون نفر و در دو دهه بعد از آن جمعیت ایران به دو برابر افزایش پیدا می‌کند. با این حال مصرف خانگی مردم از آب های زیرزمینی تنها هشت تا هفت درصد است که رقم بالایی محسوب نمی‌شود و با توجه به این که بیشترین مصرف آب ایران در بخش کشاورزیست و مصرف خانگی سهم کمی در استفاده از آب دارد، مردم ایران نقش بزرگی در بحران آب کشور ندارند. مردم تنها ۷ درصد آب موجود در کل کشور را استفاده می‌کنند و اگر بیست درصد صرفه جویی در مصرف آنها محقق شود، صرفا 5/1 درصد آب کشور نجات پیدا می کند.


کشاورزی ناموثر

در حالی‌که تنها ۱۵ درصد مساحت ایران زیر کشت می‌رود، حدود ۹۳ درصد مصرف آب مربوط به کشاورزی است. این در حالیست که تنها ده درصد تولید ناخالص ملی کشور از راه کشاورزی به دست می‌آید و ۱۷ درصد نیروی کار کشور در این بخش مشغول هستند.


مدیریت نادرست و عدم برنامه‌ریزی

سازمان محیط زیست سرعت استفاده از منابع آب زیرزمینی در ایران را در قیاس با استاندارد جهانی سه برابر بیشتر تخمین می‌زند. این برداشت بی‌رویه عامل خشکیدن ۲۹۷ دشت از ۶۰۰ دشت ایران می‌باشد.  همچنین بخاطر عدم رسیدگی به شبکه انتقال آب 35 میلیارد مترمکعب آب در مسیر انتقال هدر می‌رود. مطابق گزارش شرکت آب و فاضلاب، دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران تا تاریخ شهریور ماه سال نود ۴۰ درصد از شبکه آب کشور فرسوده اعلام شد. ۱۳ درصد از کل هدر رفتن آب ایران تا این تاریخ به موجب همین فرسودگی بوده است.


راهکارهای برون‌رفت از این بحران


  • 1- اصلاح ساختار حکمرانی آب و تقویت سازمان محیط زیست
  • 2- ایجاد سازمانهای تعاونی مدیریت کشاورزی در هر منطقه و افزایش مشارکت کشاورزان و ظرفیتهای جمعی در مدیریت آب و کشاورزی
  • 3- مرفه سازی کشاورزان و جوامع روستایی با اعطای امتیازات بیشتر و سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی به منظور افزایش بهره‌وری اقتصادی بخش کشاورزی از طریق مدرنیزه کردن این بخش
  • 4- بازبینی الگوهای کشت در سراسر کشور با در نظر گرفتن امنیت غذایی ملی و بر اساس میزان دسترسی به منابع منطقه‌ای و بهره‌وری اقتصادی
  • 5- افزایش قیمت حامل‌های انرژی و آب همراه با اعطای مشوق‌های اقتصادی برای جلوگیری از صدمات اقتصادی و معیشتی بر کشاورزان در کوتاه مدت
  • 6- ایجاد بازار آب و کنترل حقابه‌ها

با بارش‌های امسال می‌توان گفت به وضعیت نرمال و طبیعی‌مان برگشته‌ایم ولی بازهم درگیر خشکسالی هستیم و برای بازگشت به وضعیت قبلی با همان منابع دست‌کم نیاز به 20 سال صرفه‌جویی و بارش‌های طبیعی داریم.

 

 

منابع

-Madani, Kaveh. "Water management in Iran: what is causing the looming crisis?". Journal of Environmental Studies and Sciences

- احسانی، مهرزاد؛ خالدی، هومن؛ شناخت و ارتقای بهره‌وری آب کشاورزی به منظور تامین امنیت آبی و غذایی کشور؛ یازدهمین همایش ملی کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران

 http://www.iana.ir/keshavarzi/item/19180-1.html 

The World Bank, 2009 "Water and Climate Change: Understanding the Risks and Making Climate-Smart Investment Decisions". pp. 21–24. Retrieved 2011-10-24

http://www.yjc.ir/fa/news/5346797/

                               

  علی نقی خانی
  کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
  آدرس ایمیل : ali.naghikhani@ut.ac.ir
  آدرس سایت/وبلاگ:
پیامهای بازدید کنندگان
  بابک
  یکشنبه ۱۳ دی ۱۳۹۴ - ۱۸:۴۹
بایستی مسولین جوابگو باشند با این سوال شروع کنید اگر جوابی گرفتید شاید بشود کاری کرد.در شرایط کنونی تصویب قانون پروانه دار کردن جاهای غیر مجاز چه توجیهی دارد.ایا تصمیهای سیاسی در بخش اب هم قابل گذشت است.چرا کسی نمیپرسد چرا مجلس تصویب کرد حال مسولیت این این فاجعه را کسی میپذیرد.خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل
  امیرحسین
  ﺳﻪشنبه ۰۸ دی ۱۳۹۴ - ۱۴:۳۶
باتشکر از جناب علی خانی بابت آگاهی دادن به مردم. متاسفانه به هر طرف نگاه میکنیم سوءمدیریت در حوزه محیط زیست موجب بروز مسکلات شده و باوجود تحقیقات کارشناسان و متخصصین حوزه های مختلف محیط زیست، مدیران دولتی تلاشی برای رفع مشکلات مزبور نمیکنند. انشالله که مثمر ثمر واقع شود
  ناشناس
  جمعه ۰۴ دی ۱۳۹۴ - ۲۲:۱۰
مدیریت صحیح آبم آرزوست...
  ناصری
  چهارشنبه ۰۲ دی ۱۳۹۴ - ۲۲:۲۰
کارشناسان حوزه آب به خوبی از چالش ها و راهکارهای برون رفت آن آشنا هستند، امید است که تلاش های عملی در جهت حل بحران آب در کشور صورت گیرد...ممنون از مطلب خوبتون


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :