موضوعات ‌مرتبط: سیاسی تحلیلی

a/151 :کد

بوروکراسی ناکارامد حلقه مفقوده دستگاه دیپلماسی

رضا نصیری حامد

  یکشنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۳ — ۰۰:۰۰
تعداد بازدید : ۵۷۱   

اشاره: در همایش دیپلماسی هسته ای در دانشگاه علامه طباطبایی تهران، دکتر غلامعلی چگنی زاده یکی از اساتید محترم روابط بین الملل نکات مهم و قابل تأملی بیان داشتند. ایشان در بخشی از سخنرانی خود با اعلام ضرورت وجود یک بوروکراسی در وزارت خارجه، تأکید نمودند که مثلاً در مقطع کنونی سنگینی و فشار بار مسئله هسته ای بر دوش تعدادی از افراد متخصص قرار گرفته است در صورتی که این مسئله باید بر دوش ساختار نهادینه شده و بوروکراتیکی متکی و استوار گردد. بحث مهم دیگر ایشان در بیان اهمیت این امر ناظر بدان بود که معتقد بودند موضوعات استراتژیک دائماً ایجاد بحران می کنند و در آنها بن بست ایجاد می شود.

در این مورد نیز باید به طور پیوسته و دائم با ایده پردازی به تطور و پویایی آن مسئله و موضوع کمک رسانی نمود. در این نوشتار ایده ایشان را نظر به اهمیتی که برای دستگاه دیپلماسی کشورمان دارد، مورد بررسی قرار می دهیم.

وزارت خارجه هر کشور عهده­ دار اصلی ترین بخش عملکرد در حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی هر کشور است. همچنین در عرصه تصمیم سازی و تهیه نقشه راه برای اتخاذ بهترین و مناسب ترین شیوه و راهکار مواجهه و تعامل با دنیای پیرامون نیز دستگاه روابط خارجی وظیفه مهم و اساسی را بر دوش خویش دارد هرچند در این بخش همه مسئولیت با این نهاد نیست و ارگان های دیگری نیز در این امر مشارکت می نمایند. بدنه دستگاه سیاست خارجی هر کشور باید مجموعه ای از نیروهای زبده و ورزیده باشد که در روند تصمیم سازی نیز مشارکت و همراهی مثمرثمری داشته باشند به عبارتی دیگر چون نیروها و کارشناسان این ورازتخانه بیش از دیگران در معرض داده و متغیرهای گوناگون سیاسی قرار دارند، در کنار طیف های مختلفی همانند کارشناسان و متخصصان آکادمیک می توانند در روند تصمیم ساز نیز مشارکتی داشته باشند.

با این همه وجود چنین نیروهایی شرطی است لازم و نه کافی برای وزارت خارجه؛ شرط کافی برای چنین وزارتخانه مهمی، وجود نهاد و پشتوانه بوروکراتیک لازم در آن برای نه تنها حمایت از تصمصیات  اخذ شده و یا در حال اجرای کنونی است، بلکه علاوه بر این باید در روند مدیریت نیروها و سوق دادن انرژی و توان دانش­ورزانه و نیز استمرار روندهای موفقیت آمیز به اضافه کاستن از آسیب­­­های محتمل و تحربه شده در دوران قبل هم ضروری است.

این امر چیزی است که ظاهراً بنابه دلائلی که جای بحث آنها در مجال این نوشتار نیست، ار کلیت بدنه وزارتخانه کنونی چنانکه باید و شاید برنمی آید البته سخن بر سر فقدان و یا کمبود نیروهای متخصص و کارآمد و یا نبودن بوروکراسی لازم در این نهاد نیست چرا که از قضا از نظر برخی پیچیدگی­ های خاص، وزارتخانه امور خارجه جزو نهادهایی است که شاید پیچیدگی آن بیش از دیگر نهادها هم باشد. از این رو مسئله و مشکل را در جای دیگری باید جستجو نمود. به واقع با آنکه ممکن است وزارت امور خارجه در بخش هایی دچار کمبود نیرو و کادر باشد، اما مهم تراز آن اذعان و توجه بدین مسئله است که نهاد و ساز و کاری لازم است که در قالب یک بوروکراسی قوی و منظم مانع از هدر رفتن نیروهای کارشناسی و متخصص گردد.

هرچند همواره در حوزه سیاست فاصله ای بین واقعیت موجود و آنچه که تحت عنوان مواضع و دیدگاه ها بیان می شود، وجود دارد، اما وجود شکاف و فاصله زیاد بین بدنه کارشناسی و متخصص وزارتخانه با بخش اجرایی و توافقی آن نکته مثبتی به شمار نمی آید. با آنکه استفاده از ظرفیت و توان افراد و ویژگی های منحصر به فرد ایشان در هدایت و برنامه ریزی در مجموعه های سیاسی مختلف امری مسبوق به سابقه بوده و مخصوصاً در فقدان ساختارها و نهادهای کارآمد و پرتوان بیش از هر زمان دیگری اهمیت آن احساس می گردد با این وجود برای همیشه نمی توان و نباید بدین ظرفیت دل بست چون سیستم پویا و منسجم به لحاظ کارکردی و توان مدیریتی و اجرایی، نظامی است که بتواند و قادر باشد که با توان و اراده ای مستقل و فارغ از افراد و ویژگی های خاص آنها به حیات خویش دوام بخشد.

البته شکی نیست که در شرایط فقدان کارآمدی لازم در نهادها و ساختارهای لازم در اداره و مدیریت هر کشوری باید به استفاده از توان و ظرفیت دیگر بخش ها از جمله ظرفیت و توان فردی اشخاص ورزیده و نخبه توجه نموده و به بهترین وجهی آن را مورد استفاده قرار داد اما همان گونه که ماکس وبر جامعه شناس مشهور  در بحث از کاریزما بیان می کند، کاریزما و ویژگی های شخصی و خاص هر فرد موضوعاتی هستند که می توانند در کوتاه مدت موثر واقع شوند ولی اینها متکی به فرد بوده و با از بین رفتن او و یا کناره گیری اش از سیستم، نیاز بدان است که مناسبات مربوطه در قالب نهادی بوروکراتیک نهادینه شده باشد.

در این راستا از هر تجربه و فرایندی باید درسی آموخت و آن را با موضوعات و مسائل مشابه و همگون آن به شکل آموزه و سنتی خاص درآورد که بتواند راهنمای عملکرد دیگرانی که در آینده در آن منصب و موقعیت قرار می گیرند، قرار گیرد و گرنه افراد با ورود در سیستم ناگزیر از تکرار اشتباه و خطا برای آموختن مسئله از ابتدای آن خواهند شد.

امروز نیز که چشمان نه فقط ما ایرانیان بلکه بسیاری از مردمان جهان به مذاکرات هسته ای به عنوان یکی از مهم ترین موضوعات مورد بحث شاید در کل تاریخ روابط بین الملل دوخته شده است و با نگاه نوینی که به مقوله دیپلماسی به معنای واقعی آن در نزد دولتمردان کنونی پدید آمده است، ضمن تلاش و امید برای به نتیجه رسیدن موفقیت آمیز مذاکرات، باید خود را برای ایام و روزهای بعد از کسب دستاوردها و نتایج محتمل نیز آماده کنیم.

وقتی مجموعه ای از نیروهای هر کشور در دستگاهی همچون وزارت خارجه حضور دارند، باید تلاشی معطوف به حفظ بنیان های بوروکراتیک دفاع از منافع ملی در بین ایشان نهادینه شده باشد به طوری که وزارتخانه مربوطه در هماهنگی با دیگر بخش های دولت و نیز قوای کشور بتواند به حفظ نتایج و دستاوردها بپردازد. مهم این است که هر موضوعی بعد از این باید در قالب های واقع بینانه و مشخص و در عین حال انعطاف پذیری قرار گیرد که بررسی و مطالعه آنها برای سیستم و نظام موجود هزینه زا و غافلگیر کننده نباشد. یکی از لازمه های این امر شایسته سالاری به معنای واقعی آن است تا از بهترین نیروها در این راستا استفاده گردد. همچنین حضور فرد استخدامی در نهادی همچون وزارت امور خارجه باید از سطح انجام وظایفی روزمرّه و تکراری فاصله گرفته و معطوف به رساندن خدمت واقعی به سازمان متبوع خویش باشد که بتوان از مجموع آنها در راستای هم افزایی میان واحدها و عناصر گوناگون بهره برد.

منافع ملی واقعی تنها از رهگذر چنین مجرایی قابل حصول خواهد بود. لذا بازبینی در معیارها و ملاک های نیروی انسانی وزارت امور خارجه از اولویت های مهم این دستگاه است به گونه ای که با داشتن نگاهی کلان و درازمدت از حرکات و فعالیت های کوتاه مدت و مقطعی صرف پرهیز نموده و تحت تأثیر سیاست زدگی واقع نشود. در این صورت نگاه به هر موضوع دیپلماتیکی نیز در حکم سازنده بخشی از سنت تاریخی ما خواهد بود و نه حادثه ای گذرا و رها شده در موقعیتمندی خاص تاریخی و اجتماعی اش. بورروکراسی در تلقی مثبت آن است که می تواند ارزش دستاوردها را در طول زمان ثبت و ضبط نماید. 

                               

  رضا نصیری حامد
  پژوهشگر علوم سیاسی
  آدرس ایمیل : r.nasirihamed@ut.ac.ir
  آدرس سایت/وبلاگ:
  از همین نویسنده : سرعت مطمئنه در اطلاع رسانی
تحلیلی                    
پیامهای بازدید کنندگان
  پیمان احمدوند
  جمعه ۲۱ آذر ۱۳۹۳ - ۱۵:۵۲
به نکته بسیار خوبی اشاره شد امید که سردمداران دیپلماسی کشور چنین مسائلی را مورد عنایت قرار دهند


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :