موضوعات ‌مرتبط: سیاسی تحلیلی

a/165 :کد

پایان سلطه و شکل گیری جهانی جدید

رضا مهرعطا

  چهارشنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۳ — ۰۰:۰۰
تعداد بازدید : ۹۸۰   

مقدمه:

زمانی که فرانسیس فوکویامادر اوایل دهه 1990 نظریه معروف پایان تاریخ را مطرح کرد و جنگ تمدنها را فصل الخطاب پایان تاریخ اعلام نمود، پایانی که به سود جهان لیبرال دمکراسی پایان خواهد پذیرفت، کسی فکر نمی کرد که این نظریه روزی با افول جهان لیبرال دمکراسی مواجه شده و پایان تاریخ با پایان سلطه تمدن لیبرال دمکراسی خواهد رسید.

اگر بر نظم جهانی قدیم نظام و دولت ملت سازی، نظم جهانی پس از جنگ اول و دوم جهانی، غربی هابا محوریت بریتانیاوآمریکادر شکل دهی نظم جهانی نقش داشتند، با فروپاشی نظام دو قطبی و تک قطبی شدن جهان روند نظم جهانی به تدریج در طی دو دهه دیگر در اختیار قدرتهای بزرگ نیست و آنها در شکل دهی نظام جهانی دیگر نقش مؤثر ندارند.

در این ارتباط رهبر معظم انقلاب در شهریور امسال (31/6/93) تحلیل جامعی از شرایط جهان، منطقه و کشور ارائه داده و نشانه های شکل گیری نظم جدید با گذر ایران از یک پیچ تاریخی را مطرح کردند، به طوری که در این نظم جدید دیگر قدرتهای بزرگ مانندآمریکا،بریتانیا،فرانسه و ... به مانند گذشته در تحولات بینالمللی اثرگذار نبوده و نمی توانند هندسه جهان و شرایط محیطی را در نظام بین المللی تغییر دهند و قدرتهای منطقه ای مانند جمهوری اسلامی ایران در محیط خودمیتواننداثرگذارباشند و شرایط را به نفع خودرقم بزنند. در این نظم جدید قدرتهای بزرگ افول خواهندکرد.

نظریه پایان تاریخ جهان فرانسیس فوکویاما:

هانتینگتون نظریه پردازآمریکایی، درابتدای دهه 1990 میلادی پس از دوران جنگ سردو توفق آمریکا بر شوروی که به فروپاشی آن منتهی شد، نظریه معروف خود را به نام پایان تاریخ جهان مطرح کرد.

فوکویوما یک نظریه خوشبینانه ای را مطرح کرد که جهان آینده دارای نظامی تک قطبی و تحت سیطره لیبرال دمکراسی غرب خواهدشد. فرانسیس فوکویاما رئیس گروه توسعه اقتصادی بین المللی دانشگاه جان هاپکینز و نویسنده کتاب پایان تاریخ و آخرین انسان،درسال 1989 یعنی هم زمان با پایان جنگ سردو فروپاشی دیوار برلین، تئوری پایان تاریخ خود را مطرح کردودرسال 1992 در کتاب پایان تاریخ و آخرین انسان نظریه خود را مطرح نمود. به اعتقاد وی امروزه نظام لیبرال دمکراسی به ویژه بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به صورت یک جریان غالب و مسلط درآمده است و همه کشورهاو جوامع باید در برابر آن تسلیم شوندودنیاباپیروزی و تسلط این نظام بر جهان خاتمه خواهدیافت.

تئوری فوکویاما یک تئوری ستیزاست، چرا که وی درسال 1989 – 1990 نظام لیبرال دمکراسی را فائق بر نظامهای فاشیسم و کمونیسم می پندارد و آخرین شکل حکومت بشر و فرجام تاریخ را نظام لیبرال دمکراسی محسوب می کند. اوهمانندمارکس و هگل معتقداست که بشر به شکل تکاملی خواهدرسیدکه آرزویش پایان تاریخ است. اگرمارکس وهگل پایان تاریخ را کمونیسم می پنداشتندوی این پایان را برای لیبرال دمکراسی به حساب می آورد. نظریه فوکویاماازاین جهت حائز اهمیت است که غرب به رهبری آمریکا تحت عنوان برتری لبیرال دمکراسی بر دیگر حکومت های بشری و با مشی سلطه جویی در صدد تحمیل آن بر جهان است و نظام جهانی را لیبرال دمکراسی غرب به رهبری آمریکا تعیین خواهد کرد. (سایت بنیاد بین المللی تئوریهاودکترینها)

 

ابطال نظریه پایان تاریخ و نظام سلطه فوکویاما:

این تصور که لیبرال دمکراسی به رهبری آمریکانظام سلطه آینده خواهدشد،ازسوژه داغ پایان سلطه کمونیسم شوروی و پایان جنگ سرد ناشی شده و عصاره این نظریه این بود که در میان نظام های فکری و سیاسی،دمکراسی لیبرال بر جهان پیروز خواهد شد ورهبری این سلطه راآمریکا بر عهده خواهد گرفت.

اندیشه فوکویاما به نظریات استاد شهانتینگتون در مورد شرایط پس ازجنگ سرد نزدیک است چرا که هر دو تفوق بر نظام جهانی را در پایان،نصیب نظام فکری غرب وآمریکامیبینند. فوکویامادرسال 2008 میلادی در مجله نیوزویک در مصاحبه ای در مورداشغال عراق درسال 2003 میلادی گفت: این اقدام و تعویض صدام حسین و رژیم بعث عراق، بااصل پایان تاریخ مغایرت دارد. (رجانیوز، 14/8/92)

مقاومت روسیه و ایران در برابر زیاده خواهیهای آمریکادر نظام جهانی و منطقه ای و اشتباهات راهبردی آمریکادر تصمیمات اجرایی برای مدیریت جهانی، بااصل نظریه پایان تاریخ و سلطه آمریکاونظام لیبرال دمکراسی مغایرت داشته است. بی شک آغازاین اشتباهات را باید در مداخله و اشغال افغانستان توسط آمریکاازسال 2001 میلادی جستجوکرد. جاییکه آمریکاونظام غرب به دنبال این بودند تاساختارکشورهای اسلامی و رژیم های عربی را به رژیم های لیبرال دمکراسی تبدیل نمایند. رویکرد جورج بوش پسر پس از حوادث افغانستان و عراق این بود که هر کشوری که رو به لیبرالیسم نکنددمکرات وآزادی خواه نیست! و طرح خاورمیانه بزرگ ژنرال کالین پاول به دولت بوش نیز بر مبنای تئوری فوکویاما پایه ریزی شد. اماعملاًاین طرح باشکست مواجه گردید.

نظم جدیدجهانی:

نظریه فوکویاماتازمانی پیشگویی آن عملی بود که به گذشته مربوط می شدوآمریکابه دلیل فروپاشی شوروی و تفوق بر نظام وایدئولوژی کمونیسم،پیمان کمپ دیویددراواخر 1970 وپیروزی مجاهدین افغان بر روسها در افغانستان و... ظاهراً بر جهان مسلط بوداماپس ازارائه این نظریه و باحوادث 11سپتامبر 2001 میلادی و ظهور پدیده ای به نام القاعده و اسلام تکفیری،نزول نظام لیبرال دمکراسی در جهان آغاز گردید.

اگرانقلاب اسلامی ایران،آغاز یک حرکت و خیزش جدید در راه تغییر هندسه قدرت در جهان بود،اشتباهات راهبردی آمریکادر مناطق مختلف جهان بالاخص در خاورمیانه برافول نظام سرمایه داری لیبرال صحه گذاشت.

این اشتباهات راهبردی ایجاد نظام منطقه ای بااسلام طالبانی در افغانستان دردهه 1990 بودکه سبب رویدادحوادث 11 سپتامبر 2001 میلادی گردیدوازطرفی اشغال عراق توسط آمریکادرسال 2003 میلادی،که آمریکارا به مداخله در منطقه خاورمیانه و ایجادهزینه های گزاف در بعد سیاسی و نظامی بودکه شکست پیاپی به دنبال داشت. ازجمله شکست رژیم صهیونیستی درجنگ 2006 میلادی باحزب الله لبنان و 2008 میلادی در غزه بود که متعاقباً به شروع حرکت های بیداری اسلامی در منطقه غرب آسیاو شمال آفریقادرسال 2011 منجرشد.

نفوذ جمهوری اسلامی ایران با گفتمان اسلام شیعی در منطقه و اشتباهات راهبردی آمریکا مزید بر علت شدتادیگرآمریکابه عنوان یک قدرت هژمون و سلطه طلب بر تصمیمات جهان نقش نداشته باشد،به طوری که طرح آمریکایی– صهیونیستی برای مهار نفوذ و تضعیف محورمقاومت در طول یک دهه اخیر با شکست مواجه شده وادامه آن در بحران جنگ داخلی سوریه و عراق تاسال 2014 میلادی بیش از پیش نمایان شد.

در بحران سوریه،آمریکا به دنبال راهی بود تا با متحدان منطقه ای خود،جلوی نفوذ جمهوری اسلامی ایران در منطقه رابگیرد. لذاجنگ داخلی سوریه با همیاری عربستان سعودی،قطروترکیه در جهت منافع آمریکاورژیم صهیونیستی باعاملیت گروههای تکفیری رقم خوردتاآمریکاسیطره خوددراینمنطقه را حفظ کرده و بر نظم منطقه ای و جهانی تأثیرگذارباشد.

دراین راستا جمهوری اسلامی ایران توانست بادرایت و مقاومت مردم وارتش سوریه،این توطئه را خنثی نمایدواجازه ندهدتاحکومت بشاراسد به عنوان حکومتی مردمی که دراوایل سال 2014 میلادی باانتخابات آزادمجدداًابقاشده بود،سقوط نماید.

پس ازعدم موفقیت گروههای تکفیری درسوریه،آنهابایورش داعش در 20خرداد 1393 به موصل عراق،سناریوی دیگری رارقم زدند. امااین سناریواز مدتی قبل بااقدامات ضدآمریکایی داعش به مانندحوادث 11 سپتامبر 2001،رویکرد ضد تکفیری و داعشی آمریکاو متحدین غربی او را به همراه داشت،تفاوت این دو دوره زمانی دراین بود که آمریکادیگر به مانند گذشته در اثر بخشی و تأثیرگذاری نظم منطقه ای و جهانی موفق نبودوائتلاف جهانی ضد داعش مقدمه این شکست به حساب می آمد.

جایی که کشورهایی نظیرعربستان سعودی،قطروترکیه بااین ائتلاف به سردی برخوردکرده و باعدم توفیق آن مواجه گردید.

رهبر معظم انقلاب در ارتباط بااین موضوع می فرمایند: «در حال حاضر شرایط جهانی تغییر پیداکرده است. نظم جهانی در حال تغییراست و نظم جدیدی درحال نطفه بندی است. بی شک ما بر نظم جدید عالم، جایگاه اسلام، جایگاه جمهوری اسلامی ایران و جایگاه کشور مهم ماایران،وظایف مهمتری خواهیم داشت. (بیانات، 13/6/93)

این حرکت زمانی آغاز شد که جمهوری اسلامی ایران با حمایت از گروه های مردمی و بسیج مردم عراق توانست داعش راعقب براندوازخطرسقوط بغداد جلوگیری به عمل آورد. آمریکابه دنبال این بود تا با سیاست دفع ال وقت زمینه حضور ترکیه و خود را برای اشغال مجدد عراق و سوریه فراهم کنداماتوفیق ایران در دفع خطر داعش توانست این سناریوی جدیدآمریکاراعقیم نماید و در حال حاضر مردم عراق به برکت جنگ باداعش و حمایت جمهوری اسلامی ایران به چنان وحدتی دست پیداکرده اند که در تاریخ سیاسی این کشور بی سابقه بوده است.

رهبر معظم انقلاب در این باره فرمودند: اگردر گذشته غرب و تسلط غرب بر مدیریت جهان بود،تسلطی که بر پایه فنآوریهای نظامی و سیاسی استواربود،درحال حاضر آنها دیگر قادر نیستند تعیین کننده سرنوشت ملتها ودولتهاباشند و کشورهای اسلامی از جمله جمهوری اسلامی ایران در برابر زیاده خواهی های آنها مقاومت کرده و حتی اثربخشی آنهابیشترازگذشته خواهدبود.

این پایان سلطه را میتوان در مذاکرات هسته ای 1 + 5 باایران نیز مشاهده کرد در طول یک دهه آمریکا موفق نشد که به اهداف بلندمدت و دست بالای خود در مورد غنی سازی صلح آمیز هسته ای ایران دست یابد، به طوری که یکی از دلایل طولانی شدن مذاکرات عدم توفیق غرب برای به دست آوردن دستاوردهای سیاسی است. اکنون دنیای فوکویاماوهانتینگتون در معادله ای قرار گرفته که یک سوی آن چهار کشور استکباری آمریکا،انگلیس،آلمان وفرانسه قرار دارند و طرف دیگرآن کشورهایی مانند جمهوری اسلامی ایران هستندکه سالهاخویشتن داری کرده و دیگر حاضر نیستند مجری سیاست های ظالمانه و یکجانبه نظام سلطه باشندودراین ارتباط،جمهوری اسلامی ایران یک الگوی کامل از یک کشور مستقل و مقابله جو بانظام سلطه است. بی شک حضور بیش از 62درصدازکشورهای جهان تحت عنوان غیرمتعهدهادرمقابل سلطه طلبی غرب وآمریکاازاثرات الگو بودن کرامت جمهوری اسلامی ایران در منطقه وجهان است. (رسالت، 11/9/93)

در حال حاضر شرایط جهان و منطقه خاورمیانه به گونه ای است که دیگرآمریکاوغرب تعیین کننده شرایط دنیانیستندونقطه آغاز این افول رابایددرپیروزی انقلاب شکوهمنداسلامی ایران،نهضت بیداری اسلامی وپیدایش قدرتهای نوظهور و رنگ باختن نظام تک قطبی در دنیامشاهده کرد.

نتیجه گیری:

اگرغرب ازدوران پس از نظام وستفالیا به دنبال شکل گیری نظام توازن قواو نظم جهانی براساس منافع خودبوداین شرایط پس از سپری شدن بیش از 4 قرن (از 1648تا 2014 میلادی) اکنون دچار تغییرات و تحولاتی گشته است. ظهور قدرت های منطقه ای در منطقه خاورمیانه،اشتباهات راهبردی غرب بال اخص ایالات متحده آمریکا،خصوصاًپس ازسپری شدن دوران جنگ سرد و فروپاشی شوروی کمونیسم،شرایط رابرای دولتهای منطقه ای خصوصاً جمهوری اسلامی ایران فراهم ساخته تابه قول رهبر معظم انقلاب یک پیچ تاریخی را سپری نماید. پیچی که میتواند ظهور یک نظم جدید جهانی را رقم بزند وجمهوری اسلامی ایران باید بتواندازاین شرایط نهایت بهره را ببرد تا به عنوان یک قدرت بلامنازع منطقه ای مطرح شود. دراین ارتباط برخی از کشورهای منطقه نظیر عربستان سعودی،ترکیه و قطر به همراهی آمریکا به دنبال راهی هستند تااین شرایط برای جمهوری اسلامی ایران محقق گردد که نمونه آن را میتوان در مذاکرات هسته ای و توافق جامع یادکرد که در صورت هسته ای شدن جمهوری اسلامی ایران،این شرایط را میتواند برای خودرقم بزند. همانطور که در عراق موفق شد داعش را عقب براند و مانع از اشغال مجدد عراق توسط آمریکاو متحدین منطقه ای خودگردد. لذا میتوان شرایط نظم جدید جهانی را پایان سلطه و خط بطلانی بر نظریه پایان تاریخ فوکویاماکشید.

فهرست منابع:

1- روزنامه رسالت، 11/9/93

2- بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار بااعضای مجلس خبرگان رهبری، 13/6/93

3- سایت رجانیوز، 14/8/92

4- سایت بین المللی تئوریهاودکترینها،نظریه پایان تاریخ فوکویاما، 1392

5- روزنامه کیهان، 4/9/92

                               

  رضا مهرعطا
  پژوهشگر علوم سیاسی
  آدرس ایمیل : Momtad2011@yahoo.com
  آدرس سایت/وبلاگ:


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :