موضوعات ‌مرتبط: محیط زیست آب و هوا

a/1897 :کد

ریزگردها، علل و راهکارهای آن

ابوالفضل بشیری

  جمعه ۲۲ اسفند ۱۳۹۳ — ۲۱:۰۱
تعداد بازدید : ۱۵۶۳   
 تحلیل ایران -ریزگردها، علل و راهکارهای آن

بیش از یک دهه است که بیشتر مناطق کشور درگیر پدیده گرد و غبار و ریزگردها شده است تا جایی که بسیاری از استان های کشور هر ساله شاهد این رخداد هستند.

بیش از یک دهه است که بیشتر مناطق کشور درگیر پدیده گرد و غبار و ریزگردها شده است تا جایی که بسیاری از استان های کشور هر ساله شاهد این رخداد هستند. حتی در سال های اخیر آسمان پایتخت نیز از این پدیده بی نصیب نمانده است. از طرفی با توجه به وضعیت بحرانی که در ماههای اخیر در خوزستان پیش آمد، کارشناسان، اساتید و فعالان حوزه محیط زیست بیشتر از گذشته به ریشه یابی و چرایی این موضوع پرداخته اند.

 در ادامه گزارش نشستی با عنوان "ریزگردها، علل و راهکارهای آن" که به همت انجمن زیستا در دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران و با حضور دکتر مجید مخدوم رئیس انجمن ارزیابی محیط زیست کشور، مهندس محمد درویش مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست و دکتر طهماسبی بیرگانی رئیس گروه مطالعات دفتر امور بیابان سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور برگزار شد را خواهید خواند.   

در ابتدای نشست دکتر مجید مخدوم رئیس انجمن ارزیابی محیط زیست کشور به ایراد سخنرانی پرداخت. دکتر مخدوم به موضوع استفاده درست از واژه "محیط زیست " و اینکه بعضی به اشتباه واژه "زیست محیط" را به کار می برند، اشاره داشت.

از نظر دکتر مخدوم تخریب محیط زیست در ایران زاییده این موضوع است که حلاج، کار آهنگر می کند به این ترتیب که مسائل مربوط به محیط زیست به متخصصان این امر سپرده نمی شود و کار باید به کاردان سپرده شود.

ایشان در رابطه با ریزگردها بیان داشتند که پدیده ریزگردها از قبل هم وجود داشته ولی مشکل ریزگردها در سال های اخیر حاد شده است. وی در این باره اظهارداشت که پدیده ریزگردها از عربستان به ایران می رسید اما جنگل های زاگرس مانند فیلتر سد آن می شد و اجازه نمی داد از ایلام جلوتر بیاید. چه شد که پدیده ریزگرد به خوزستان، کرمانشاه، کردستان و  به بیست و هشت استان دیگر کشور رسید؟

 جدی شدن مشکل ریزگردها با کاهش پوشش گیاهی زاگرس

رئیس انجمن ارزیابی محیط زیست کشور در ادامه گفت: طبق تحقیقاتی که همکاران من در گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل دانشگاه تهران انجام داده اند، زمانی که پوشش گیاهی جنگل های زاگرس به زیر چهل درصد رسید، مشکل ریزگرد جدی شد. مانند همین پدیده در کوه های هیمالیا اتفاق افتاد، زمانی که میزان پوشش گیاهی هیمالیا به زیر چهل درصد رسید، سیلاب های سالانه، دوازده ساله و پنجاه ساله به وقوع پیوست.

این اندیشمند حوزه محیط زیست افزود: از این بحث کوچک می خواهم به این نتیجه برسم که محیط زیست یک پدیده کنش و واکنش اکولوژیک است که با بزرگنمایی بیولوژیک و با سینرژی مثبت و منفی همراه است و برای برنامه ریزی، طرح ریزی و تصمیم گیری در رابطه با موضوعات محیط زیستی باید در ابتدا مسأله یا پدیده موردنظر شناسایی شود و شناخت در رابطه با آن ایجاد گردد.

اصرار بر توسعه نادرست از عوامل ایجاد ریزگردهاست

دکتر مخدوم افزود: منشا ریزگردها علاوه بر از بین بردن جنگل، سدسازی و دیگر عوامل مخرب داخلی، اصرار بعضی افراد به توسعه نادرست است. در سال 91 نمایندگان مجلس خوزستان اصرار داشتند که بایستی از هورالعظیم نفت استخراج شود و با این تصمیمات تالاب های هورالعظیم و شادگان را خشک کردند در صورتی که می توانستند مانند فناوری استخراج نفت از دریا عمل کرده و مانع خشک شدن تالاب ها گردند و این موضوع هم از عوامل ایجاد ریزگردها شده است و با وزش باد ریزگردها تا دویست متر بالا می روند. در این رابطه راه حل این است که آب به تالاب ها برگردانده شود.

دکتر مخدوم ادامه داد که من و تعدادی از دانشگاهیان کشور در موسسه آب دانشگاه تهران، مشغول مسأله ای هستیم با موضوع علاج شوری آب سد گتوند .

یکی از راه حل های پیشنهاد شده این بوده که آب شور پشت سد را به هورالعظیم انتقال دهند که من با این کار موافق نیستم. این کار ممکن است برای ریزگردها راه حلی باشد ولی با تبخیر این آب شور  ممکن است به جای ریزگرد، نمک ریز ایجاد شود.

طرح آمایش سرزمین؛ راهکار مبارزه با ریزگردها

این استاد دانشگاه تقویت جنگل کاری در پهنه زاگرس و حل وضعیت نابسامان توسعه را از راهکارهای مبارزه با ریزگردها معرفی کرد و اظهار داشت: اگر طرح آمایش داشته باشیم، افراد به دلخواه نمی توانند برای احداث پتروشیمی ، پالایشگاه و دیگر  توسعه ها تصمیم گیری کنند. در طرح آمایش که در سال 64 ایجاد شد، راه آهن سرخس- مشهد پیش بینی شده بود که این طرح بدون مخالفت به موقع عملی شد و مشکلی نیز به وجود نیاورد ولی آزاد راه تهران- شمال که در طرح آمایش مشخص نشده بود از سال 73 تا به حال به پایان نرسیده و احداثش مشکلات زیادی ایجاد کرده و با مخالفت های زیادی رو به رو گشته است که من از ابتدا با آن مخالف بودم.

 ریزگردها یک دمل است

در ادامه مهندس محمد درویش مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست  به ایراد سخنرانی پرداخت. وی گفت: ریزگردها را می توان به یک دمل تشبیه کرد که به دلیل عدم توجه به ملاحظات محیط زیستی در منطقه که شامل ایران، عراق، ترکیه، سوریه، عربستان، اردن و کویت می شود ایجاد شده است.

درویش با بیان اینکه بعضی می گویند پدیده ریزگردها مرتبط با ویژگی طبیعی منطقه و موقعیت کشور که در کمربند خشک و عرض 30 تا 40 واقع شده و در کنار صحرای افریقا است می باشد و آن را سرنوشت ایران می دانند اظهار داشت که این موضوع نمی تواند دلیل درستی برای پدیده ریزگردها باشد.

وی گفت: همکاران من در مرکز تحقیقات کشاورزی صفی آباد خوزستان در تحقیقی که نتایج آن در سال 86 اعلام شد بیان کردند که یکی از قارچ هایی که به شدت به گندم زارها آسیب می زد از بین رفته که با تحقیقات صورت گرفته به این نتیجه رسیدند که ارتباط معنی داری بین افزایش پدیده ریزگردها در خوزستان و از بین رفتن این آفت وجود دارد.

 شاید به نظر برسد که این یک تاثیر مثبت است که ریزگردها به وجود آورده اند ولی در واقع این پدیده هشدار می دهد که این ریزگردها توانایی تاثیر روی عملکرد دیگر موجودات مفید را نیز دارند که هنوز تحقیقات کافی در این زمینه انجام نشده است.

 چیدمان درستی برای توسعه محیط زیست در کشور وجود ندارد

 مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه سخنانش گفت: از سال 80 که این پدیده در کشور ایجاد شده تا الان که 13 سال گذشته، در جامعه ای که 75 هزار متخصص محیط زیست در دانشکده های مختلف و در مقاطع تحصیلی گوناگون دارد هنوز چیدمان درستی برای توسعه محیط زیست در کشور و داشتن دست بالا در منطقه صورت نگرفته است.

وی افزود: در کشوری زندگی می کنیم که ریزش های آسمانی آن حدود یک سوم میانگین جهانی و تبخیرش 30 درصد بیشتر از میانگین جهانی است با این وجود در مسیری حرکت می کنیم که ما را از هدف دور می کند و تا زمانی که اصرار برای رسیدن به خودکفایی در بخش کشاورزی در کشور بدون درنظرگرفتن شرایط موجود وجود دارد، نمی توان به شرایط مناسبی رسید.

 با حفظ تالاب ها می توان چشمه های تولید گرد و غبار را مهار کرد

درویش گفت: استحصال انرژی های نو، رفتن به سمت و سوی کسب وکارهای سبز، تقویت بوم گردی مسئولانه ، تقویت زیرساخت های توریستی و فرهنگی، تاریخی و استفاده از 4600 کیلومتر مرز آبی مزیت هایی است که در کشور می تواند درآمد سرانه پایدار ایجاد کند و باید در این زمینه ها گام برداریم وگرنه همان طور که ارژن، پریشان، بختگان، گاوخونی و ... را از دست دادیم، شادگان را هم از دست می دهیم، بختگان را هم از دست می دهیم. با حفظ این تالاب هاست که می توان چشمه های تولید گرد و غبار را در کشور مهار کرد.

وی در ادامه خاطر نشان کرد: زمانی که ما این ملاحظات محیط زیستی را رعایت کنیم، آن وقت می توانیم ترکیه را برای طرح های نادرست محیط زیستی اش بازخواست کنیم. اینکه ترکیه چگونه می خواهد مجموع آب های قابل استحصالش را از 23 میلیارد متر مکعب به حدود 100 میلیارد مترمکعب افزایش بدهد؟ چگونه توانسته سهم حقابه دجله و فرات را از 750 متر مکعب به 250 متر مکعب کاهش دهد؟ چرا سد ایلیسی با 10.4 میلیارد متر مکعب که سه برابر بزرگترین سد ایران یعنی کرخه است در حال ساخت است؟ و در رابطه با این طرح های مخرب محیط زیست فقط تعدادی از NGO های اتریشی، آلمانی و سوئیسی اعتراض کرده اند. پس ایران کجای کار است؟

در ادامه دکتر طهماسبی بیرگانی رئیس گروه مطالعات دفتر امور بیابان سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور به ایراد سخنرانی پرداختند.

دکتر طهماسبی در ابتدای صحبت های خود گفت که بحث مربوط به گرد وغبار در دهه اخیر به عنوان ریزگرد مرسوم شده و من به عنوان یک متخصص در این زمینه نمی دانم این واژه از کجا آمده است. گرد وغبار ذراتی هستند با قطر کمتر از 5 میکرون و 10 میکرون هم گفته شده که در اثر فرسایش بادی در ابتدا به هوا بلند شده و توسط جریاناتی که به صورت افقی حرکت می کنند به مناطق دیگر وارد می شوند و عمدتا به صورت غبار ریزشی در مقصد فرو می ریزند.

 موضوع مهم در زمینه ریزگردها جذب مواد آلاینده شیمیایی است

 طهماسبی با بیان اینکه موضوع مهم در زمینه ریزگردها جذب مواد آلاینده شیمیایی است که در جو وجود دارد، افزود: " رس " به صورت لایه لایه در خاک وجود دارد که سبب حاصلخیزی زمین می گردد و عناصر غذایی نیز در آن قرار می گیرند و متأسفانه نمونه هایی که از خوزستان فرستاده می شود سرشار از آرسنیک و سایر فلزات سنگین و حتی اورانیوم است.

رئیس گروه مطالعات دفتر امور بیابان سازمان جنگلها اظهار داشت: مسأله ریزگردها از سال 84 شروع شد و تا سال 91 از نظر فراوانی و غلظت افزایش پیدا کرد. در سال 92 این پدیده مقداری کاهش پیدا کرد. ناگهان یک جبهه ناگهانی از گرد و غبار که اتفاقا برعکس جهات قبلی بود در سال 93 وارد کشور شد. همیشه جهت غالب گرد وغبار چه داخلی و چه خارجی از شمال غرب به جنوب شرق بود ولی این بار از جنوب شرق به شمال غرب بود. خوزستان هم از جریانات جنوبی که از شمال افریقا  سرچشمه می گیرند و هم از جریانات شمال غرب و عراق و سوریه متاثر می شود. به این ترتیب که وقتی از جنوب می آید، بوشهر و هرمزگان و خوزستان را دربرمی گیرد و وقتی که از شمال غرب می آید کرمانشاه و ایلام و خوزستان را دربر می گیرد.

وی افزود: غلظت ریزگردها در سال های اخیر تا 3200 میکروگرم بر مترمکعب هم رسیده است که میزان مجاز آن 250 میکروگرم بر مترمکعب است. نکته قابل توجه این است که در روزهای 19، 20، 21 بهمن امسال غلظت ریزگردها به 10000 میکروگرم بر مترمکعب رسیده بود که در ثبت این غلظت حتی دستگاه های سنجش سازمان محیط زیست کشور از کار افتاد.

طهماسبی دلیل کاهش فشار ریزگردها در سال 92 را نیز ناشی از کاهش فشار باد از 49- تا 12- نسبت به طولانی مدت  و همچنین بهبود متوسط بارندگی عنوان کرد.

دکتر طهماسبی در مورد دلیل افزایش غلظت ریزگردها در ماه گذشته در خوزستان گفت: دلیل غلظت بالای ریزگردها در بهمن ماه امسال در خوزستان به این صورت بود که ابتدا در شمال آفریقا و مصر جبهه ای شکل گرفت و چون انرژی زیادی داشته، کنش زیادی را به همراه داشته است و غبار به صورت ریزشی و کنشی توام شکل گرفته و از طرفی، مرکز کم فشاری هم که بین عراق و سوریه شکل گرفته به آن پیوسته که این جریان ها برعکس جریان های قبلی، خوزستان را درنوردید.

 راه حل مشکل گرد وغبار در کشور مالچ پاشی نیست

طهماسبی در ادامه افزود: می توان گفت عواملی چون تغییر کاربری اراضی، خشک شدن و رها کردن اراضی، مدیریت نامناسب آب و پروژه های ترکیه و سوریه از جمله عوامل بروز پدیده ای است که به آن ریزگرد گفته می شود هستند که در رابطه با عوامل داخلی ایجاد گرد و غبار، موضوعی که در کشور کمتر مورد توجه قرار گرفته است، اراضی کشاورزی است. در خوزستان طبق بررسی ها در سال های 80 و 89 بیش از یک سوم کانون های بحرانی فرسایش بادی اراضی کشاورزی بوده اند. نکته مورد توجه این است که راه حل مشکل گرد وغبار در کشور " مالچ پاشی " نیست و این اراضی کشاورزی هستند که در مسیر نابودی قرار گرفته اند.

وی در پایان سخنانش به نقش اطلاع رسانی صحیح اشاره کرد و اظهار داشت: اطلاع رسانی صحیح بسیار مهم است و مردم خوزستان و مناطق متاثر از گرد و غبار باید نسبت به شرایط موجود آگاه بوده و و با توجه به موقعیت منطقه آن را بپذیرند، مانند منطقه سیستان و بلوچستان که سالهاست با این پدیده رو به رو است و مردم با فعالیت هایی خود را سازگار کرده اند و نباید در رابطه با  مشکل ریزگردها به مردم قول هایی برای حل این پدیده در کوتاه مدت داد.

در پایان این نشست، دانشجویان پرسش هایی را مطرح کردند. مهندس درویش در پاسخ به سوالی در مورد برنامه سازمان حفاظت محیط زیست در رابطه با مدیریت منابع آب کشور گفت: متولی اصلی آب در کشور وزارت نیرو است و شورای عالی آب نیز به ریاست رئیس جمهور در کشور فعالیت می کند. درویش گفت روی کاغذ سازمان حفاظت محیط زیست می تواند با توجه به اصل پنجاه قانون اساسی از هر حرکتی که منجر به تخریب بدون بازگشت شود، جلوگیری کند، اما در کشور ما سهوا یا عمدا تلاش شده تا بضاعت سازمان های متولی طبیعت و محیط زیست فقیر نگه داشته شود. امسال کل بودجه سازمان حفاظت محیط زیست که به همت دولت جدید 50 درصد به آن اضافه شده است 180میلیارد تومان است، در صورتی که برای احداث سد گتوند اعتباری حدود 3000 میلیارد تومان بودجه اختصاص داده شده است و یا اعتبار تخصیص داده شده برای سیستم اقماری سد داریان و تونل هایش معادل 24000 میلیارد تومان است که این بودجه ها با یکدیگر قابل مقایسه نیستند!

                               

  ابوالفضل بشیری
  کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
  آدرس ایمیل : ab_bashiri@ymail.com
  آدرس سایت/وبلاگ:
پیامهای بازدید کنندگان
  الهه
  شنبه ۲۳ اسفند ۱۳۹۳ - ۰۲:۴۷
بسیار ممنون از تلاش های شما...


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :