موضوعات ‌مرتبط: سیاسی سیاست خارجی

a/2220 :کد

ترکیه و رویاهای پساوستفالیایی

رضا نصیری حامد

  پنجشنبه ۲۰ فروردین ۱۳۹۴ — ۱۷:۰۱
تعداد بازدید : ۶۹۶   
 تحلیل ایران -ترکیه و رویاهای پساوستفالیایی

به رغم حاکمیت این مدل در روابط سیاسی، هنوز هم هستند واحدهای سیاسی و ملی که از این مرحله فراتر و افزون تر رفته و سوداهای دیگری در سر می پرورانند.

مدلی از واحدهای سیاسی که در دنیای کنونی حاکم است و با عنوان ملت-دولت شناخته شده می شود، حاصل معاهده موسوم به وستفالی در 1648 است که پس از پایان جنگ های مذهبی در اروپا شکل گرفت و بر مبنای هر ملت یک دولت نهادینه گردید. البته پس از آن نیز بارها چنین توافقی لغو شده و یا دچار خدشه هایی شده است با این حال کلیت این چارچوب به قوت خویش باقی مانده و نظام سیاسی در سطح جهان بر روال آن به کار خویش ادامه داده است. لذا با وجود آنکه از ازل تا کنون و بلکه تا ابد هیچ مدل و الگوی سیاسی خاصی بر دنیا غلبه تام و نمام نداشته و تقسیم بندی کشورها بر مبناهای متعددی انجام شده است و از این به بعد نیز ممکن است شکل برخی از این نهادهای سیاسی تفاوت نماید، کما اینکه با ظهور اتحادیه های فراملی متشکل از کشورهای مختلف این امر محقق نیز شده است،  با این حال تفوق نسبی مدل دولت ملت یکی از چیزهایی است که تا حدودی نظم سیاسی کشورها را در سطح جهان مشخص نموده است. عموماً مرزهایی که در قالب ملت دولت پذیرفته شده اند، به عنوان مرزبندی کشورها به شمار می آید.  

به رغم حاکمیت این مدل در روابط سیاسی، هنوز هم هستند واحدهای سیاسی و ملی که از این مرحله فراتر و افزون تر رفته و سوداهای دیگری در سر می پرورانند. البته بسیاری از این گروه ها و واحدهای سیاسی هنوز به لحاظ موجودیت واقعی و فیزیکی در محدوده و دامنه همان قلمرو دولت ملت هستند با این حال اندیشه های ساختارشکنانه ای نسبت بدان را در سر می پرورانند. از یک نظر شاید بتوان این را خصیصه و ویژگی خاص همه آن سرزمین ها و کشورهایی برشمرد که زمانی شکلی ازحکومت های امپراتوری را داشته اند و اینک در پناه نوستالژی گذشته و البته در سایه تعلیق واقعیات زمان حال و شاید هم فرار از واقعیت ها درصد احیاء نظام امپراتوری خویش هستند. این امر دشواری های بسیاری دارد و بدون آنکه بخواهیم همه تقسیم بندی های ناشی از ملت دولت را در همه جای جهان عادلانه بدانیم، باید دلیل آن را در نهادینه شدن بسیاری ازمناسبات در رویه های رسمی و حقوقی بین المللی بدانیم.

ترکیه در دوره جدیداسلام گراها با سیاست ها و خط مشی های مشخصا رجب طیب اردوغان کمابیش در این مسیر گام برداشته است و با سودای رهبری جهان اسلام و احیای امپراتوری عثمانی،  درصدد ایفای نقش در محدوده ای فراتر از کشور ترکیه برآمده است. البته برخی تحرکات به ویژه دوران اخیر پوتین در روسیه را نیز نشانی از تمایل وی به احیاء نوعی نظام تزاری مرتبط دانست.

هرچند این نوع نمایل و حتی حرکت در راستای افزودن بر قلمرو و حیطه نفوذ خویش در بدو امر ممکن است نشانه ای از قدرت کشور و یا کشورهایی خاص به نظر آید، با این حال شواهد در کل بیانگر آن است که عمده این مسائل از ضعف کشورها بر می آید و عموماً کشورها به ویژه آنهایی که خود را وارثان این امپراتوری ها می دانند، در مواجهه با بحران ها و سختی های متعدد است که چنین سودایی را در سر پرورانده و آن را به عنوان برنامه و سیاست اجرایی شان اعلام می کنند. در دوره عثمانی در خلال سالهایی که مشکل و مسئله مهم بحران در عثمانی ایجاد شده بود، اندیشه وحدت جهان اسلام مطرح شد و البته جریانی از ترکهای عثمانی با ناکامی این اندیشه و عدم استقبال از آن در کلیت جهان اسلام به اندیشه پان ترکیسم گرایش یافتند و آنرا پایه کشور تازه تأسیس خویش یعنی ترکیه قرار دادند. البته مقوله ای همانند امپراتوری و قرار گرفتن در مرکزیت آن، بیش از هر چیز به بضاعت ها و امکانات تاریخی و فرهنگی کشور و سرزمینی خاص برمی گردد که بالطبع نمی تواند سیاسی، سفارش شده و یا پروژه ای باشد بلکه این مهم بیش از هر چیز مستلزم داشته هایی است که هر کشوری می تواند در طول تاریخ برای خود دست و پا کند. اگر کشوری چنین زمینه ای نداشته باشد، آن گاه از ردیف نمودن و کنار هم قرار دادن برخی دعاوی و حتی برنامه ها و سیاست ها به جای نخواهد رسید.

البته نمی توان کتمان نمود که قدرت در سطوح مختلف میل به ازدیاد و تکثر یافتن داشته و همواره می خواهد از چارچوبها و مرزهای موجود فراتر رود و لذا دغدغه احیای امپراتوری نیز چیزی نیست که دولتهای دیگر فاقد آن باشند شاید هر دولتی در زمره آرزوهایش باشد که بتواند به حد قدرت یک امپراتوری برسد با این حال و به رغم همه این آرزوها امکانات و شرایط موجود اجازه چنین امری را به دولتها و کشورهای مختلف نمی دهد و آنها را در عمل و واقعیت از این امر باز می دارد. پیدایش و امکان احیای امپراتوری بیش از هر چیز در گرو کسب مشروعیت و توان لازم برای اثبات جایگاه خویش به عنوان و به مثابه قدرت برتر، فائقه و البته شایسته برای این عنوان است بدون تردید دولتها و مجموعه هایی که به انواع جبهه بندی ها و دعواهای سیاسی وارد شده و نیز با آنها درگیری هایی بین خود و دیگران ایجاد کرده باشند و بین خود با همسایگان و نیز همکیشان و دوستان سابق و ... شکاف ایجاد نموده باشند، از داشتن چنین موهبتی محروم خواهند بود. ترکیه نیز از این نظر باز وضعیتی مشابه با امپراتوری عثمانی یافته است. عثمانی به رغم همه توان و تلاشی که در مسیر احیای یک قدرت برتر و والای جهانی داشت، در عمل نتوانست اعتماد و رضایت حتی همه مسلمانان را برای اینکه ذیل حاکمیتش قرار گیرند، به دست آورد و این از آن رو بود که عثمانی در حیات خویش با مرزبندی های مذهبی و قومی و بازی های سیاسی و نبردهایی که بر اساس آن شکل گرفته بود، خود زمینه ساز تحولاتی شده بود که ناگزیر نمی توانست همدلی همگان را برانگیزد؛ این بدان معنا نیست که اقدامات مهم عثمانی ها نادیده انگشته شود و یا اقدامات رقبای ایشان به کلی دور از ایراد و اشکال دانسته شود با این حال منظور آن است که عملاً در پیش گرفتن چنین رویه ای موجب ایجاد شکاف هایی گردیه و می گردد که عملاً در طول زمان امکان همدلی و همراهی را از بین می برد.

البته از حیث داخلی نیز وجودی نهادی که بتوان آن را سلطان و یا امپراتور و یا با القالبی از یان دست نامید، مستلزم وجود شرایطی است که البته تحصیل آنها ولو آرزوی دولتمردانی همچون اردوغان باشد، به همین راحتی میسر نمی گردد هرچند اردوغان با احداث و استفاده از کاخ مجلل جدید ریاست جمهوری که به کاخ سفید مشهور و نامبردار گریده است و همچنین استفاده از سربازهای نمادینی از ارتش عثمانی در مقاطع مختلف تاریخی در مراسم استقبال از برخی سردمداران کشورها و ملاقات های سیاسی درصدد ایجاد برخی از سخت افزارهای این امر برآمده است، اما با این حال این موضوع بیش از هر چیز و مهم تر از آن نیازمند همدلی و وفاق بین اعضای جامعه ای است که دولتش سودای تشکیل این گونه امپراتوری را دارد. در این زمینه هم به نظر نمی رسد که درباره آن اجماع و وفاق کلی و نهایی وجود داشته باشد. حتی تعدادی از آنان که با اذعان به برخوردهای نامناسب نسبت به اسلام گرایان در صحنه سیاسی ترکیه در دهه های پیشین، آمدن اسلام گرایان را فرصتی مناسب تلقی می نمودند از برخی رفتارها و سیاست های اردوغان غافلگیر شده و آنها را بعضا برنمی تابند. اینها به اضافه نارضایتی هایی که از دخالت و گاه حضور مستقیم در نبردهای کشورهای دیگر حاصل شده است، راه دشواری را برای تحقق امپراتوری باقی می گذارد مخصوصاً که نزاع و تنش دائمی در داخل با گروه های ملی و سکولار و نیز با گروه هایی همانند کردها بر این مشکل میافزاید. 

                               

  رضا نصیری حامد
  پژوهشگر علوم سیاسی
  آدرس ایمیل : r.nasirihamed@ut.ac.ir
  آدرس سایت/وبلاگ:
  از همین نویسنده : سرعت مطمئنه در اطلاع رسانی


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :