موضوعات ‌مرتبط: اقتصادی توسعه

a/247 :کد

توسعه یا توسعه متوازن؟

رضا نصیری حامد

  چهارشنبه ۰۳ دی ۱۳۹۳ — ۰۰:۰۰
تعداد بازدید : ۴۲۱   

هرچند در موضوعات مرتبط با پیشرفت و روند رو به جلو رفتن جامعه، ابتدا رشد و بعد از آن توسعه مطرح شد و مدتها طول کشید تا مفهومی ذیل عنوان توسعه همه جانبه و متوازن مطرح گردد و به مرور بین عوام و خواص مقبولیت یابد، اما به یک معنا توسعه جز در شکل متوازن، جامع و همه جانبه آن امکان تحقق و بلکه حتی تصور ندارد. به عبارتی دیگر توسعه زمانی معنادار و دارای جایگاه خواهد بود که در آن ابعاد مختلف مرتبط و همگام با یک مسئله در حالت و وضعیت ایده آل و مطلوب آن دیده شده و در تصمیم گیری ها لحاظ گردد. از این منظر است که باید اذعان داشت که نگاهی بخشی، مقطعی و شتابزده آفت اصلی توسعه گرایی است ولو اینکه با شعار توسعه و به جهت تحقق آن صورت گرفته باشد. اگر همه چیز را همگان دانند پس احتمالاً همه کار را نیز همگان توانند. دنیای مدرن مبتنی بر نهادینه شدن نظام تقسیم کار اجتماعی در جوامع و نیز کل جهان است و لذا هر بخش و قسمتی عهده دار تدبیر و برنامه ریزی و البته اجرا در حوزه ها خاصی است. ملاک تکفل و عهده داری در یک بخش و احتمالاً چندین بخش خاص، داشتن مزیت نسبی در آن حوزه است؛ مزیتی که با توجه به مختصات هر مقوله و البته شرایط پیرامون آن بازتعریف می شود.

وقتی بر اثر نظام تقسیم کار، هر بخشی وظایف محوله خود را انجام می دهد حتی در صورت تحقق کامل مأموریت سازمانی اش محتمل است که با بخش ها و حوزه های دیگری در مورد برخی مسائل و موضوعات دچار تنش و اختلاف شود و یا اصلاً هدف و منویات هر کدام از اینها با آنچه که دیگری در ذهن و برنامه خویش تضادهایی بیابد. مدیریت کلان و سیاستگذاری جامع باید هنر و البته علم و فن بی بدیل خود را در رفع چنین تزاحم هایی نشان دهد. خیلی مناسب است که در بدو امر قوانین و مقرراتی وضع شده و اجرا شوند که مانع از ایجاد چنین اختلافاتی شوند ولی حال اگر بنا به هر دلیلی در عمل اختلاف نظری بروز و ظهور یابد، باید با نگرشی جامع، علمی و البته کلان و بلندمدت نسبت بدان موارد تصمیم گیری نمود.

ظاهر قضیه ظاهراً آسان و در عین حال مورد قبول بسیاری از افراد و گروه های اجتماعی است اما دشواری قضیه از آنجا بر می آید که نگاه کوتاه مدت، سیاست زده و شاید هم عجولانه و شتابزده به مسئله ای مانع از در نظر گرفتن ابعاد و جوانب مختلف یک مسئله می شود و این گونه است که رشد و یا حتی توسعه بخشی، پیشرفتی مقطعی و البته معیوب و ناقصی به دنبال خود به همراه می آورد. متأسفانه در طول تاریخ خویش از این موارد کم نداشته ایم برای نمونه گاهی چنان به خودکفایی در برداشت و تولید محصولی خاص نظر می دوزیم که بی ملاحظه از مقدار اندک آب های موجود در منطقه ای خاص، مجوز و شرایط بهره مندی از آبهای منطقه را به صورت بی حساب و کتاب صادر می کنیم. یا بدون توجه به کمبود آب در نقطه ای مرکزی و خشک در ایران، انواع صنایع سنگین نیازمند آب را در آنجا احداث می کنیم و بعد که با مشکل آب دست به یقه شدیم، راه چاره می جوئیم و خواهان اشتباه گذشته می شویم. همچنین گاهی به دلایل اقتصادی و مالی درباره کاربری جایی تصمیم عجولانه می گیریم. آیا بخشی از معضلات به ویژه محیط زیستی ما در مناطقی همانند دریاچه ارومیه، زاینده رود و یا بحث هایی که اکنون درباره آشوراده وجود دارد، از همین قضیه برنمی خیزد؟ هرکدام از این موارد جنبه های کارشناسی مختص به خودی دارد که باید به وسیله متخصصان آنها بررسی و برای تصمیم گیری به مراجع ذیصلاح اعلام شوند. اما یکی از موانع مهم فقدان شفافیت لازم در چنین موضوعاتی است و البته که توسعه واقعی جز با روشن و شفاف بودن مسائل گوناگون به ویژه اطلاعات و داده های آن مطلب محقق نخواهد گردید. کارشناسان و نهادهای متخصص و فنی فقط برای روز مبادا و آسیب شناسی پس از وقوع و آوردن نوشدارویی که شاید بعد از مرگ سهراب به دستان مجریان می رسد، نیستند و از ایشان باید از ابتدای هر امری نظرخواهی نمود.   

 سرنوشت مشترک ما انسانها در هر سطحی اعم از محله و خیابان محل سکونت مان تا کهکشان راه شیری که در آن با سیارات متعدد دیگری پیوندهای مشترکی داریم، باعث می شود نتوانیم در خلاء به اتخاذ تصمیمات خویش اقدام کنیم. همان گونه که در چندین مثال مذکور نیز دیده شد، محیط زیست در این میان اهمیتی بسزا یافته است به گونه ای که محیط زیست و شرایط آن دیگر نه بخش و یا بستری از کنش ها و عملکردهای ما بلکه جزو ناگزیر زیست ما شده است که به شدت از دیگر بخش ها اثر پذیرفته و در عین حال بر حوزه های دیگر هم اثرگذار می گردد. چنانکه اشاره شد، مهم ترین لازمه داشتن نگاهی برآمده از توسعه موزون و همه جانبه، وجود نگاهی بلند مدت و کلان است نه فقط دیدن دوران کوتاه مسئولیت و مدیریت خویش و یا دار و دسته و باند خویش. کانت می گفت چنان رفتار کن که مشی و شیوه تو به مثابه قاعده ای کلی برای همیشه و همگان قابل پیروی باشد نه اینکه مجبور به کنار نهادن آن شوند. طمأنینه و حوصله علمی و دوری از شتابزدگی ناشی از سیاست زدگی، بایسته ناگزیر این مسیر است.

شاید این سخن اندکی تکراری و کلیشه ای شده باشد که توسعه فرایندی پیچیده و ذوابعاد است اما حتی تکراری بودن آن نیز از اهمیتش نمی کاهد. توسعه امروزه بیش از هر زمان دیگری توجه به الزامات انسانی را می طلبد و این یعنی توسعه چیزی تحمیلی، مکانیکی و تک بعدی نیست که با ابزار و وسائلی خاص به جامعه و جمعی تزریق گردد. توسعه چیزی بیرون از روابط موجود ما هم نیست بدین معنا که توسعه باید در همین ابزارها، روش ها و شیوه های برخورد و تعامل با محیط پیرامون و شرایط آن به گسترش و ارتقاء کیفی و همه جانبه اقدام نماید. اگر این مبنا برای توسعه پذیرفته شود، آن گاه برای توسعه نقش همه کسانی که توسعه و فرایندهای آن در زندگی و حیات ایشان تأثیرگذار است، مهم و غیر قابل چشم پوشی است. از این رو بخش مهمی از توسعه یافتگی به نحوه بیان، ارائه دیدگاه ها و برنامه ها و نیز تجمیع و انباشت دیدگاه ها و نظریات مختلفی بازمی گردد که می توانند در توسعه مهم باشند. در این میان گفتگو به معنای واقعی آن باید صورت گیرد یعنی هر یک در عین احترام به مواضع دیگری منویات و دیدگاه خود را بیان نمایند. بعد از آن سیستم مدیریت و سیاستگذاری کلان کشور است که باید بهترین تصمیم را اتخاذ نماید. لازم به ذکر است این بهترین تصمیم در مقیاس کلی و با توجه به جمیع مصالح کشوری و برآمده از خرد جمعی است نه فقط توجیهات مالی و اقتصادی لذاست که کسانی مثلاً در مورد مناقشه هایی که جایی مثل محیط زیست و مسئولان آن با بخش هایی مثل گردشگری و توریسم دارند، گاهی بیم و هراس آن وجود دارد که طرفداران محیط زیست با همه دغدغه های انسانی شان، در توجیهات اقتصادی نتوانند به اندازه رقیب سیستم موجود را قانع کنند که با ایده ها و طرح های ایشان موافقت نماید و از این نظر در موضع ضعف قرار گیرند. اگر محوریت به انسانی بودن توسعه و الزامات آن داده شود، در آن صورت می توان به شنیده شدن صدای ایشان نیز ولو با توجیهات اقتصادی ضعیف تر امیدوار بود.


                               

  رضا نصیری حامد
  پژوهشگر علوم سیاسی
  آدرس ایمیل : r.nasirihamed@ut.ac.ir
  آدرس سایت/وبلاگ:
  از همین نویسنده : سرعت مطمئنه در اطلاع رسانی


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :