موضوعات ‌مرتبط: محیط زیست آب و هوا

a/252 :کد

تجارت آب مجازی و مدیریت پایدار منابع آب

ابوالفضل بشیری

  جمعه ۰۵ دی ۱۳۹۳ — ۱۱:۱۸
تعداد بازدید : ۱۵۱۰   

 امروزه در دنيا بیش از 1/5 میلیارد نفر به آب سالم و کافی دسترسی ندارند و اگر در این زمینه بهبودی حاصل نشود تا سال 2040 حداقل 3/5 میلیارد نفر از مردم جهان با کمبود آب روبرو خواهند شد. هم اکنون بسیاری از مناطق جهان نه تنها با این مشکل روبرو هستند بلکه روز به روز این مشکل حادتر می شود. بحران در این مناطق هم اكنون شامل چین ، افریقا، هند، تایلند، مکزیک ، مصر و ایران نمایان و شروع به پیشرفت است .

استاندارد سرانه مصرف آب در کشور‌های مختلف جهان با توجه به موقعیت جغرافیایی، فرهنگی و اقتصادی به ندرت از 200 لیتر در روز فراتر می‌رود. ولی نتایج بررسی‌های محققین نشان دهنده این واقعیت است که سرانه مصرف آب، بسیار بیشتر از استاندارد‌های تعیین شده در کشورها است. انسانها علاوه بر مصرف مستقیم آب، از طریق تغذیه مواد غذایی، میوه جات و حتی خدمات وکالا آب مصرف می‌کنند که مقدار آن به طور متوسط حدود 3400 لیتر در روز به ازای هر نفر در جهان می‌باشد. اصطلاح آب مجازی اولین بار در دهه 90 میلادی توسط" تونی آلن " به صورت زیر تعریف شد:

((مجموع آب مصرف شده برای تولید مقدار معینی از محصول اعم از کالا، فراورده های کشاورزی یا حتی خدمات را آب مجازی می نامند.))

با توجه بيشتر دانشمندان و محققين به مفهوم آب مجازي، انجام " محاسبات كمي " در اين زمينه آغاز شد. محاسبات انجام شده از جابجايي جريان عظيمي از آب كه به طور مجازي با تجارت كالاهاي آب بر در حال جريان است، خبر مي دهد. قبل از سال 1993 واژه " آب جاسازی شده " برای رساندن اين مفهوم به کار مي رفت اما نتوانست توجه مديران منابع آب را به خود جلب کند. برای مثال برای توليد يک کيلوگرم از غلات که بصورت ديم و در شرايط جوی مطلوب رشد کرده بين يک تا دو متر مکعب آب نياز است. و برای توليد همين مقدار غله در شرايط جوي نامطلوب (دما و تبخيرتعرق بالا)  بين 3 تا 5 متر مکعب آب مصرف مي‌شود.  براي توليد محصولات دامي نسبت به محصولات کشاورزي به مراتب نياز به مصرف آب بيشتري مي‌باشد به عنوان مثال براي توليد يک کيلو گرم پنير به 5 الي 5/5 مترمکعب آب و براي توليد يک کيلوگرم گوشت گاو تقريباً به 16 مترمکعب آب نياز مي باشد.

علاوه بر محصولات کشاورزي، در سال هاي اخير مطالعات اندکي نيز در زمينه آب مصرفي براي توليد محصولات صنعتي انجام شده است به طور مثال نتيجه تحقيقات نشان مي دهد که براي توليد يک چيپ الکترونيکي 32 مگابايتي به وزن 2 گرم 32 متر مکعب آب مصرف مي‌شود. در سال 2003 " آرجن هوکسترا " تعریف کاملتری از آب مجازی را به شرح زیر ارائه کرد.

((آب مجازی، جمع کل آب مورد نیاز برای تولید مقدار معینی از محصول(کالا)، باتوجه به شرایط اقلیمی، مکانی و زمانی تولید و راندمان می‌باشد.))

بر اساس تعریف اخیر، شرایط اقلیمی، مکان و زمان تولید، مدیریت و برنامه ریزی فرهنگ و عدالت مردم در میزان آب مجازی موثر می‌باشد و قطعاً مقدار آن در مورد یک محصول در مناطق مختلف متفاوت خواهد بود. برای محاسبه مقدار آب مجازی محصولات (کشاورزی، صنعتی و غیره)، لازم است کلیه منابع آبی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم (اعم از باران، آب سطحی یا آب زیر زمینی) در تولید محصول موثر بوده اند را در محاسبات مورد توجه قرار داد. حدود 74 درصد از منابع شيرين آبي در دسترس در جهان در بخش کشاورزي مصرف مي‌شود. اين عدد براي کشور ايران بیش از 90 درصد است.

علاوه بر مسائلي همچون اقليم و تکنولوژي در توليد محصولات، رژيم غذايي مردم نيز تأثير زيادي در ميزان مصرف آب يک کشور دارد. به عنوان مثال اگر همه انسانها رژيم غذايي همانند مردم غرب داشته باشند براي توليد مواد غذايي مورد نياز به 75 درصد آب بيشتري در جهان نياز است. تغيير رژيم غذايي مردم مي‌تواند منابع آبي در دسترس را افزايش دهد. مطرح کردن اين بحث نشان دهنده اين موضوع است که مفهوم آب مجازي، آب را به عنوان يک موضوع مهم و جهاني برجسته تر مي‌سازد و مديريت آن را در سطوح خرد و كلان جامعه و حوزه تجارت گسترش مي‌دهد. تجارت جهانی کالاها يک جريان بين المللی از آب مجازی را به وجود مي آورد که اصطلاحاً تجارت آب مجازی ناميده مي‌شود.

به نظر  محققین، آب مجازي يک ابزار ضروري در محاسبه آب واقعي استفاده شده يک کشور است که معادل کل آب داخلي مورد استفاده به علاوه آب مجازي وارداتي، منهاي آب مجازي صادراتي يک کشور است. که اصطلاحاً به آن رد پای آب (آبرانه) گفته مي‌شود. آب مصرفي پايه هر کشوري يک شاخص مفيد تقاضاي آب است و معادل کل آب مجازي محاط شده در محصولات، کالاها و خدمات مي باشد. کشورهاي کم آب مي توانند با دخالت دادن تجارت آب مجازی در سياستهاي آبی علاوه بر اينکه ميزان دسترسي خود را به منابع آب جهاني افزايش می دهند، از افزايش فشار بر منابع محدود خود نيز بکاهند. واردات مواد غذايي به منظور استفاده از منبع تجارت آب مجازی بخشهای اقتصادی، اجتماعی و محيط زيست يک کشور را تحت‌‌تأثير قرار  می دهد و با امنيت غذايي و فرهنگ کشور ارتباط مستقيم دارد. كشورهاي كم آب مي توانند با توجه به شرايط،  ظرفيتها و نيازهاي داخلي و همچنين ملاحظات امنيت غذايي خود نقطه بهينه اي را براي ميزان واردات مواد غذايي به کشور بيابند.

تحقیقات صورت گرفته بیان می کند که به ازاي توليد هر کالري يک ليتر آب نياز است. در حاليکه کره زمين تا سال 2050 با 2 تا 3 ميليارد نفر افزايش جمعيت مواجه خواهد بود، تأمين آب و غذاي اين جمعيت از هم اکنون جاي بحث است. بدون شک چالشهاي پيش رو در مديريت منابع آب با 25 سال پيش از اين بسيار فرق کرده است و تا 25 سال آينده نيز شرايط بسيار متفاوت خواهد بود. توزيع ناهمگون منابع آبي، تلاش کشورها براي تأمين امنيت غذايي ملت هاي خود، نياز به توسعه زيرساختهاي آبي و کمبود منابع مالي در اين زمينه، مساله آب براي توليد غذا را به يک مسأله بين المللي تبديل کرده است. مفهوم آب مجازي در دهه اخير به خوبي توانسته است بحث آب براي غذا را به گونه‌اي شفاف و کمي به تصوير بکشد. ظهور بحث آب مجازي توجه مديران منابع آب را به سوي شاهراههاي عظيم آب مجازي که مي‌توانند به کمک مسيرهاي انتقال آب حقيقي بيايند جلب کرده است.

در حالي که توسعه هدفمند تجارت آب مجازي توسعه پايدار منابع آب را نشانه رفته است، مشکلات اجتماعي و فرهنگي ناشي از تغيير ساختارها و مشکلات حکومتي و سياسي که تأمين امنيت غذايي برخي از کشورهاي وارد کننده را به چالش مي کشد مسأله تجارت آب مجازي را به يک مساله کلان و پيچيده تبديل مي کند که به نظر چاره‌اي به جز حل آنها در آينده اي نه چندان دور نيست.

 

 منابع:

  • Allan, J. A. (1997). “Virtual water: A long-term solution for water short Middle Eastern economies?” British Assoc. Festival of Sci., University of Leeds, UK
  • Allan, J. A. (2003). "Virtual water – the water, food, and trade nexus useful concept or misleading metaphor?"  IWRA, Water International, Volume 28, Number 1, March 2003
  • Hoekstra, A.Y. (2003). Virtual water: an introduction. In: Hoekstra, A.Y. (Ed.), Virtual Water Trade: Proceedings of the International Expert Meeting on Virtual Water Trade, Research Report Series No. 12. IHE Delft, The Netherlands
  • IWMI (International Water Management Institute)., (2006). Water for food, water for life. from the Comprehensive Assessment of Water Management in Agriculture. Stockholm World Water Week, 2006
  • WWC (World Water Council)., (2004). Virtual water trade-conscious choices. In: E-Conference Synthesis. 4th World Water Forum
  • دهقان منشادی ، حمیدرضا .،(1392)، تخصیص منابع آب در سیستم‌های انتقال آب بین حوضه‌ای با رویکرد آب مجازی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران.
  • جعفري، ع م. و زارعي، ق. (1385). تجارت مجازي آب و نقش آن در مقابله با بحران کم آبي. دومين کنفرانس مديريت منابع آب ايران، دانشگاه صنعتي اصفهان

 

 

 

 

 

 

                               

  ابوالفضل بشیری
  کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
  آدرس ایمیل : ab_bashiri@ymail.com
  آدرس سایت/وبلاگ:


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :