موضوعات ‌مرتبط: محیط زیست آب و هوا

a/29324 :کد

مفهوم آب مجازی در قرآن کریم

علی نقی خانی

  شنبه ۱۴ آذر ۱۳۹۴ — ۱۷:۱۵
تعداد بازدید : ۱۶۱۴   
 تحلیل ایران -مفهوم آب مجازی در قرآن کریم

اصطلاح آب مجازي برای اولین بار توسط پروفسور توني آلن به منظور اشاره به مقدار آب موجود و قابل دسترس در سيستم جهاني از طريق مبادله کالاهاي کشاورزي، ارائه گرديد.

 بحث از پدیده‌هایی همچون باد، باران و ابر در برخی آیات قرآن کریم و نیز روایات متعددی از امامان معصوم از زوایای مختلفی مورد توجه و اشاره قرار گرفته است؛ لذا مفسران در آثار خود و با تناسب بحث غالباً سربسته و گزیده به تفسیر و توضیح این آیات پرداخته اند.

 

در این میان تفسیر نمونه و همچنین المیزان فی تفسیر القرآن و تفاسیر دیگر مانند الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم با ورود به مباحث علمی، نوعی از تفسیر علمی را ارائه نموده و در برخی از موارد به شرح علمی آیات پرداخته‌اند. قرآن كریم برخلاف روشها و اندیشه‌های كلامی و فقهی و فلسفی، كه بیش از هزار سال است در جامعه اسلامی رایج و شایع شده‌اند، توجه و عنایت فوق‌العاده‌ای به طبیعت و عناصر طبیعت دارد (در این میان، آب از عمده‌ترین عناصر طبیعت به شمار می‌آید)، به طوری كه در میان ادیان الهی هیچكدام به اندازه دین مبین اسلام، به ویژه قرآن كریم، به موضوع «آب» نپرداخته‌اند؛ تنوع موضوعی، تفصیل مباحث آب و تاكیدات قرآن به ارزش و اهمیت آب، بیانگر این حقیقت است كه توجه قرآن به طبیعت و بالاخص آب همه سویه بوده است.

 

 

اصطلاح آب مجازي برای اولین بار توسط پروفسور توني آلن به منظور اشاره به مقدار آب موجود و قابل دسترس در سيستم جهاني از طريق مبادله کالاهاي کشاورزي، ارائه گرديد.

آلن مقدار آب موجود در غلات، شير و محصولات دامي را بر اساس مقدار آب مورد نياز براي توليد آنها تفسير کرد.

  اين مفهوم به عنوان يک ابزار اقتصادي توانمند براي تخفيف مشکلات مربوط به کمبود آب در سطح اقتصادهاي ملي مطرح گرديد.  بعدها، تعدادي از محققان به طريق مشابه استدلال کردند که مناطق داراي کمبود آب ميتوانند با وارد کردن محصولاتي که داراي ميزان آب مجازي بالايي هستند و صادر کردن محصولاتي که ميزان آب مجازي بسيار کمي دارند، به سطوح بالايي از کارايي مصرف آب در سطح جهاني دست‌يابند.


مفهوم علمی آب مجازی

توليد بسياري از کالاها به آب احتياج دارد آبي که در مراحل مختلف توليد يک کالا استفاده مي‌گردد آب مجازی ذخيره شده درکالا ناميده مي‌شود. به طور کلی، آب مجازی مجموع تمام آب هایی است که در فرآیند تولید یک کالا مصرف می‌شود.

برای مثال در تولید یک کیلوگرم گندم،  حدود 1000 لیتر آب مصرف می‌شود. که شامل همه آبی است که مداوم به گیاه داده می شود هرچند فقط درصدی از این آب به گیاه می‌رسد.

همچنین باید این نکته را متذکر شویم که برای توليد يک کيلوگرم از غلات که بصورت ديم و در شرايط جوی مطلوب رشد کرده بين يک تا دو متر مکعب آب نياز است و برای توليد همين مقدارغله درشرايط جوي نا مطلوب دما و تبخيرتعرق بالا، بين ۳ تا ۵ مترمکعب آب مصرف مي‌گردد.


مفهوم آب مجازی در قرآن کریم

ابتدا اینکه خداوند آب را منشأ حیات هر چیزی می‌داند و زندگی هر موجود را وابسته به آب بیان می‌فرماید (وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ) انبیاء/ 30؛ چنانکه وجود آب و وابستگی هر موجود به آن بارز می‌باشد و تأثیر آب در تکوین و موجودیت آنها را در گیاهان بیشتر از هر موجود دیگر می‌توان دید. علامه طباطبایی نیز در تفسیر المیزان به این نکته توجه داشته و بیان می کنند: و چون فرمود:" فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ- پس گياه زمين با آن مختلط شد" و نفرمود: " فاختلط بنبات الارض- با گياه زمين مختلط شد" براى اشاره به اين نكته است كه در تكوين گياهان آب از ساير عناصر بيشتر است، و اگر با آب آسمان ساير آبها يعنى آب چشمه­سارها و نهرها را ذكر نكرده است بدين جهت می‌باشد كه مبدأ هر آب ديگرى همان آب آسمان است.

 

آیت الله محمد تقی مدرسی با توجه به آیات قرآن استواری گیاهان را به دلیل آب موجود در گیاه می‌داند و در تفسیر آیه 85 سوره کهف اینگونه می‌فرماید: و آدمى چنان مى‏بيند كه گويا گياهان قائم به ذاتند، و اين را نمى‏داند كه بخش بزرگى از آنها را آبى تشكيل مى‏دهد كه از آسمان نازل شده است، و به زودى يا در زمين فرومى‏رود و يا از راه بخار شدن به آسمان بازمی گردد.

 

 با توجه به این مطالب دیده می شود که آب موجود در گیاه حجم بالایی را اشغال کرده و علاوه بر آن استواری و پایداری گیاه نیز به علت وجود آب است که با خروج از گیاه؛ با تبخیر -تعریق گیاه خشک می‌شود.

 

در آیه 4 سوره رعد، قرآن عامل اصلی موجودیت گیاهان را آب واحدی می‌داند که به گیاه نوشانده می‌شود. (يُسْقى‏ بِماءٍ واحِدٍ ) این تداوم در مصرف آب توسط گیاه اشاره به مفهوم آب مجازی دارد که طی فرآیند جذب آب از ریزوم‌ها و دفع از روزنه ها، حجم زیادی از آب مصرف می‌شود بی‌آنکه در گیاه ذخیره شود.

به عبارت دیگر آبی که از آسمان نازل می‌شود به دو صورت در اطراف ریشه گیاه یا به صورت آبیاری یا به صورت بارش قرار می‌گیرد. از این مقدار آب در دسترس ریشه، درصدی از آن از طریق ریشه گیاه و ریزوم‌های روی ریشه، به درون گیاه راه میابد که باز درصدی از این مقدار صرف رشد گیاه می‌شود و مابقی تعریق و بخار خواهد شد و این همان مفهوم آب مجازیست که می‌گوید آبی که برای تولید یک محصول مصرف می‌شود، تمام آبیست که در دوره تکامل محصول مصرف شده و بسیار بیشتر از آب ملموس درون محصول است. سپس خداوند تعالی از توان خویش برای خشکاندن گیاهان و درختان می‌گوید.

 

در روند بررسی علمی  با اعمال شرایط سه گانه (پارامترهای هواشناسی، خصوصیات محصولات زیر کشت و مدیریت و شرایط محیطی)، توان تبخیر- تعرق گیاه بالا رفته و میزان آب ورودی به آن کمتر از آب خروجی از آن بوده و همین باعث می‌شود بزرگ‌ترین درختان نیز خشکیده شده و با بادها جا بجا شوند. ( فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ)

عبد‌الدائم الكحيل از دانشمندان عرب زبان نیز که موارد زیادی از اعجازهای علمی قرآن را استخراج کرده، در بحثی تحت عنوان « قرآن از گردش آب‌ها سخن می‌گوید »[1] می‌گوید:

اینگونه می‌یابی که آب فروآمده از آسمان و آب ذخیره شده در زمین از چشمه سار‌ها می‌جوشد؛ چنانکه خداوند متعال در قرآن می فرمایند: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ)[الزمر: 21]. اگر در این آیه تأمل کنیم كلمة (فَسَلَكَهُ) را می یابیم که از جهت علمی بسیار دقیق میباشد، پس اینگونه است آبی که از آسمان نازل می‌شود راه‌هایی را نیز در زمین می پیماید. حتی بعضی از علماء نیز بیان کرده‌اند که آب در خلال این سفر و جابجایی در زمین و این سلوک و چرخه است که تصفیه می‌شود و طعم گوارایی میابد.

 

حال از آنجایی که این گردش و چرخه (َسَلَكَهُ) مطلق بیان شده هر نوع چرخه‌ای برای آب را می‌توان به آن نسبت داد، از جمله چرخه آب درون گیاه که از جذب شروع شده و در پی انتقال آن با تبخیر یا تعریق و ... گیاه را ترک می‌کند و این همان مفهوم آب مجازی است که به گونه‌ای دیگر نیز استنتاج شد. به عنوان نتیجه کلی از این بحث می‌توان اینگونه سخن گفت که آب موجود در گیاه یا همان آب سبز عامل زندگی و گردش حیات جهان می‌باشد که در قرآن کریم نیز از آب موجود در گیاه به عنوان عامل زندگانی یاد می‌گردد.

 

 

 

منابع:

- اردکانیان، رضا.، سهرابی، روح الله. تجارت آب مجازی: ادبيات جهانی و کاربرد در ايران، بازیابی 11 خرداد، 1393، از www.wrm.ir

-طباطبایی،محمد حسین،. تفسير الميزان،(جلد سیزدهم). (سيد محمد باقر موسوى همدانى، مترجم) ناشر: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.سال انتشار 1374

-یوسفی. ع، یزدی. م، بقری. س، نقی خانی. ع، قیاسی. ب، زهره. م. " بررسی مفهوم آب مجازی در قران". همایش یافته های نوین در محیط زیست و اکوسیستم های کشاورزی، تهران، ایران، 1393.

          Allan, J. A. (1997). “Virtual water: A long-term solution for water short Middle Eastern economies?” British Assoc. Festival of Sci., University of Leeds, UK

         Allan, J. A. (2003). "Virtual water – the water, food, and trade nexus useful concept or misleading metaphor?"  IWRA, Water International, Volume 28, Number 1, March 2003

        Natural Resources Management and Environment Department.  (1998). Crop evapotranspiration  Guidelines for computing crop water requirements 

FAO Irrigation and drainage paper 56. United Nations Rome. Food and Agriculture Organization

         www.kaheel7.com

 

 

 


 

                               

  علی نقی خانی
  کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
  آدرس ایمیل : ali.naghikhani@ut.ac.ir
  آدرس سایت/وبلاگ:
پیامهای بازدید کنندگان
  ناشناس
  دوشنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۴ - ۱۶:۲۵
یادداشت بسیار مفیدی بود، در این زمینه سرمایه گذاری و مطالعات گسترده ای در جهان خصوصا کشور "سوئیس" انجام گرفته ، امیدوارم در کشور ما هم به این موضوعات توجه بیشتری بشه تا کمکی باشه برای مدیریت هر چه بهتره آب.
  ناشناس
  یکشنبه ۱۵ آذر ۱۳۹۴ - ۲۱:۳۷
مطلب بسیار جالبی بود، از این مطالب بیشتر بذارید
  ناشناس
  یکشنبه ۱۵ آذر ۱۳۹۴ - ۰۹:۳۳
مطلب بسیار خوبی بود استفاده علمی کردیم


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :