موضوعات ‌مرتبط: محیط زیست ایران

a/319 :کد

ایرانرود؛ توهم یا واقعیت؟

ابوالفضل بشیری

  چهارشنبه ۱۷ دی ۱۳۹۳ — ۲۳:۱۳
تعداد بازدید : ۲۶۷۸   

سابقه طرح رویایی احداث کانال اتصال دریای خزر به دریای عمان و خلیج فارسبه سالها قبل باز می گردد. طرحی که آثار اقتصادی، زیست محیطی و حتی سیاسی آن هنوز هم به طور کامل مشخص نشده است و در هاله ای از ابهام قرار دارد. تاکنون کارشناسان و متخصصان مربوطه طرح‌های مختلفی را برای ساخت این کانال ارائه کرده‌ و بحث های بسیاری در این زمینه انجام شده است.

با نگاهی به گذشته می بینیم که ایده اتصال دریای خزر به دریای عمان از زمان ناصرالدین شاه قاجار وجود داشته و در سال های بعد از آن نیز توسط دولت های مختلف پیگیری شده است. به نظر می رسد که اولین طرح توسط مهندس هومان فرزاد در سال ۱۳۴۵ نوشته شده که وی این طرح را به سازمان پژوهش‌های علمی کشور ارائه داد.

بر اساس این طرح باید بین دریای خزر و خلیج فارس دریاچه‌هایی ایجاد شود تا این دو دریا به هم متصل شوند. در این ارتباط سه نقطه پست در ایران شامل چاله جازموریان، دشتلوت و دیگری هم دشت کویر در نظر گرفته شد.

سال‌ها بعد طرح دیگری هم توسط آقای مسعود قمی به مهندس موسوی نخست وزیر وقت ارائه شد. ساخت این کانال در دوران دولت هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی نیز بررسی شد. دکتر بدیع بدیع الزمانی در آمریکا به همراه برخی کارشناسان ایرانی دیگر هم پیگیر ساخت این طرح بوده اند و پروژه‌ای با نام " ایرانرود " را نیز در سال 1379 به دولت وقت ارائه کرده اند.

مرکز پژوهش‌های مجلس نیز در سال های اخیر به بررسی مطالعات گذشته پرداخته و لزوم امکان پذیری این طرح را بررسی کرده است. بر اساس اعلام واحد اطلاع رساني مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي، دفتر مطالعات زيربنايي اين مركز با تهيه گزارشي تحت عنوان «بررسي امكان پذيري اتصال آبهاي شمال و جنوب» گفته است كه طرح مطالعات امكان پذيري آبراه خليج فارس –درياي خزر في نفسه اقدام جسورانه اي است كه به طور طبيعي موافقان و مخالفان خود را خواهد داشت زيرا در نگاه اول بسيار بلندپروازانه و به همان اندازه وسوسه انگیز است.

مركز پژوهش ها سرانجام در نتيجه گيري گزارش خود اذعان كرده است كه احداث يك آبراه كشتيراني مركزي در ايران از لحاظ فني امكانپذير و از لحاظ اقتصادي قابل تعمق می باشد. با این اوصاف، هر زمان که بحث تکمیل مطالعات و اجرای این پروژه مطرح شده است، مخالفان زیادی قد علم کرده اند ولی این طرح موافقانی نیز هر چند با تعداد کم داشته است.

موافقان به درآمدهای سرشار ناشی از انتقال نفت، گاز، محصولات پتروشیمیو سایر کالاها از آسیای میانه و منطقه قفقاز به خلیج فارس و آبهای آزاد، تغییر و بهبود آب و هوای ایران بر اثر ریزش‌های ناشی از تبخیر آب کانال، جلوگیری از ادامه روند کویری شدن ایران، کاهش شدید هزینه‌های ناشی از حمل و نقل داخلی کالا، گسترش شیلات در حاشیه کانال، ایجاد مشاغل جدید و افزایش اشتغال مخصوصا در مناطق مرکزی و محروم جنوب شرقی ایران و قابل استفاده کردن بخش‌های عظیمی از زمین‌های کویری ایران اشاره می‌کنند.

مخالفین نیز به غیر عملی و غیر اقتصادی بودن این طرح با توجه به اختلاف سطح آب دریای خزر نسبت به دریای عمان و پایینتر بودن 28 متری آب دریای خزر در مقایسه با آبهای آزاد، احتمال زیر آب رفتن زمین‌های شمال کشور، فاصله بیش از 2000 کیلومتری شمال و جنوب ایران و پستی ها و بلندی های زیادی مثل ارتفاعات رشته کوه البرز و پستی های دشت کویر و دشت لوت که در این مسیر وجود دارد، ناتوانی دولت در اجرای طرح‌هایی به مراتب کوچکتر از این نظیر اتوبان تهران- شمال و مشکلات عدیده زیست محیطی مانند تغییرات بنیادین اکوسیستم کشور و به هم خوردن تعادل هیدرولوژیکی ایران، شور شدن آبهای زیرزمینی باانتقال آب های شور به فلات مرکزی و افزایش شوری خاک منطقه کویری با توجه به میزان بسیار بالای تبخیر در این منطقه، آلودگی های زیست محیطی ناشی از عبور کشتی ها و گسترش صنایع، تغییر الگوی حیات وحش کویری ایران، نابودی صدها گونه جانوری و گیاهی و... اشاره دارند.

تا به امروز کارشناسان بسیاری نیز در این ارتباط اظهار نظر کرده اند از جمله دکتر اسماعیل کهرم، کارشناس مسائل محیط زیست که این پروژه را قابل اجرا نمی داند. کهرم همچنین در مورد انتقال آب دریای خزر به سمنان نیز گفته است " انتقال آب دریای خزر برای مصارف خانگی، کشاورزی و صنعتی به استانهای مرکزی  از جمله سمنان با توجه به شوری آب دریاچه خزر که 13 میلی گرم در هر لیتر است عملی نمی باشد و صرفه اقتصادی هم ندارد. از طرفی خاک سمنان و مناطق مرکزی قابل کشت نیست، کلا شن و خاک رس است. برای کدام مصارف کشاورزی و صنعتی قرار است این پروژه چند میلیاردی عظیم انجام شود؟"

دکتر چنگیز اسماعیل اف، کارشناس علوم جغرافی و رئیس مرکز تحقیقات خزر در دانشگاه دولتی باکو نیز اتصال آبهای شمال و جنوب ایران را مسأله ای با ریسک بسیار بالا می داند. وی گفته است "با توجه به پستی-بلندی های موجود در مسیر شمال-جنوب و برای جلوگیری از سرریز شدن آب کانال ها ایران ناگزیر به احداث چند آبگیر بزرگ خواهد بود، در نتیجه احتمال وقوع زلزله با ایجاد این آبگیرها در مناطق پرجمعیت شمالی ایران بسیار بالا خواهد رفت ". اسماعیل اف همچنین معقتد است با توجه به اینکه بخش اعظمی از آب دریای خزر از رودخانه ولگا تأمین می شود، همسایه های شمالی ایران با این پروژه موافق نخواهندبود.

با وجود مخالفان زیادی که این طرح با آن روبروست، عده ای هم علاقمند به تعیین و تکلیف این پروژه توسط دولت ایران هستند؛ از آن جمله می توان به دکتر علی فراستی فارغ‌التحصیل رشته ژئوپولیتیک از «مرکز مطالعات و پژوهش‌های ژئوپولیتیک فرانسه» وابسته به دانشگاه پاریس اشاره کرد. فراستی به همراه تعدادی از کارشناسان و متخصصان ایرانی مقیم آمریکا علاقمند به تکمیل مطالعات انجام شده در گذشته در مورد طرح اتصال دریای خزر به دریای عمان می باشند و اجرای این پروژه را هشتمین شگفتی دنیای معاصر و پروژه آبادانی و توسعه ایران در دراز مدت می دانند.

وی هفته گذشته در دانشگاه صنعتی شریف سخنرانی تحت عنوان " بررسی طرح اتصال دریای خزر به دریای عمان از طریق کانال ایرانرود " داشت. با وجود مخالفان و منتقدین بسیاری که برای اجرای این طرح وجود دارد و اصولا این پروژه را از لحاظ فنی، اقتصادی و اثرات زیست محیطی غیرقابل توجیه و خیال پردازانه می دانند، از دکتر علی فراستی دلایل و انگیزه شان را از دامن زدن به بحث در مورد این پروژه پرسیدیم که به زودی شرح این مصاحبه از تحلیل ایران منتشر خواهد شد.

                               

  ابوالفضل بشیری
  کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
  آدرس ایمیل : ab_bashiri@ymail.com
  آدرس سایت/وبلاگ:
پیامهای بازدید کنندگان
  اصلمند
  یکشنبه ۲۱ دی ۱۳۹۳ - ۰۰:۲۵
با تشکر از شما به نظر در ایران کارهای بهتری برای مدیریت پایدار منابع آب میشود انجام داد . این طرح ها بیشتر شعاری است.
  شکری
  پنجشنبه ۱۸ دی ۱۳۹۳ - ۰۰:۵۰
با سلام جناب بشیری از مطالب شما بسیار استفاده کردم . امیدوارم مطالبی دقیقتر در این مورد به نگارش در آورید. موفق باشید.


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :