موضوعات ‌مرتبط: محیط زیست تحلیلی

a/508 :کد

فرسایش خاک؛ خطری خاموش!

ابوالفضل بشیری

  شنبه ۱۱ بهمن ۱۳۹۳ — ۱۰:۰۴
تعداد بازدید : ۸۹۴   

خاک یکی از مهمترین منابع طبیعی هر کشور است. امروزه یکی از پدیده های مهم که خطری برای رفاه انسان و حتی برای حیات او به شمار می‌رود، مسأله فرسایش این منبع حیاتی یعنی خاک است.

در سال های اخیر با افزایش جمعیت، توسعه و صنعتی شدن جوامع، مهاجرت روستاییان به شهرها و سطح پایین تکنولوژی های کشاورزی روند فرسایش خاک و تخریب منابع طبیعی سرعت گرفته است.

فرسایش فرآیندی است که طی آن ذرات خاک از بستر خود جدا شده و به کمک یک عامل انتقال دهنده که آب یا باد می باشد به مکانی دیگر حمل می­شوند. فرسایش خاک در ایران ناشی از عوامل مختلفی می باشد از جمله: کاهش میزان بارش و افزایش تبخیر نسبت به میانگین های جهانی، افزایش شوری، کاهش مواد آلی خاک، تخلیه آلاینده ها و فاضلاب های صنعتی به صورت خام در طبیعت، چرای بی رویه دام ها و تغییر کاربری اراضی.

توزیع نامتوازن بارندگی در سطح کشور باعث شده است که در رگبارهای ناگهانی با جاری شدن سیل در مناطق مختلف، زمینه فرسایش خاک فراهم آید . به طوری که هرساله مقادیری از خاکهای حاصلخیز از چرخه تولید خارج شود.

از سوی دیگر، خشکی هوا و آب با افزایش تبخیر، شرایط شوری خاک را به وجود می آورد. مواد آلی خاک نیز به دلیل مدیریت های زراعی نامناسب کاهش یافته و باز تولید مواد آلی در خاک کم شده است. همچنین این روند به افزایش شوری خاک و مواد قلیایی دامن زده است.

افزایش کاربری های مسکونی و صنعتی که در اثر توسعه سریع شهرها به وجود آمده باعث کاهش هزینه های زمین های زراعی و مراتع شده و به کاهش کیفیت خاک و ناپایداری آن منجر شده است و فاضلابهای صنعتی و شهری با وارد ساختن عناصر سنگین مانند کادمیم،سرب و روی از کیفیت خاک کاسته اند.

فرسایش و تخریب خاک به شکل های مختلف سالانه میلیاردها تومان خسارت و هزینه را به کشور وارد می کند و گفته می شود هزینه فرسایش در ایران چیزی معادل ‌14 درصد درآمد ناخالص ملی است.

از آثار و پیامدهای زیانبار فرسایش خاک می توان به موارد زیر اشاره کرد:

    کاهش حاصلخیزی، فقیر شدن خاک و متروک شدن مزارع

    از دست رفتن جنگل ها و تسریع بیابان زایی

    کاهش آبهای زیرزمینی

    رسوبگذاری در آبراهه ها و سدها

    پر شدن سریع و کاهش حجم مفید مخازن

    ایجاد سیلابهای خطرناک

به گفته کارشناسان منابع طبیعی، سرعت رشد و شتاب گسترش فرسایش خاک در ایران بیش از سه تا پنج برابر استانداردهای جهانی است و بیابانزایی در ایران نخستین عامل ناپایداری و فرسایش خاک است.

بیابان که امروز در ایران به یک بحران رو به افزایش تبدیل شده می توانست برای کشور فرصت باشد ولی امروز به دلیل استفاده ناصحیح از منابع حیاتی، بنابر گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نزدیک به 75 درصد از خاک کشور در شرایط ناپایدار و در معرض فرسایش قرار دارد.

این در حالی است که خوب است بدانیم طبق محاسباتی که توسط کارشناسان و متخصصان خاک صورت گرفته است، بطورکلی برای تشکیل یک سانتی‌متر‌خاک 500 تا 800 سال زمان لازم است و‌ اگر حساب کنیم که خاک زراعتی 25 سانتی‌متر عمق داشته باشد پس این ضخامت خاک، طی حدود 20 هزار سال‌کارمداوم طبیعت بوجود آمده است!

از طرفی یکی از نیازهای اساسی بشر برای حیات، مسأله غذا و خوراک می باشد. لذا با توجه به اهمیت خاک در جهت تأمین امنیت غذایی انسان ها، فائو سال 2015 میلادی را "سال جهانی خاک" نامگذاری کرده است، در همین راستا تلاش هایی از سوی آن سازمان برای افزایش آگاهی و ترویج استفاده پایدار از این منبع حیاتی آغاز شده که به نظر می رسد با در سال جدید میلادی شتاب روز افزونی پیدا کند.

فائو تخمین زده است که یک سوم از خاک های دنیا، به دلیل فرسایش، تراکم، سدهای خاکی، املاح، کاهش مواد آلی و مواد مغذی خاک، اسیدی شدن، آلودگی و دیگر فرآیندهای ناشی از شیوه های مدیریت ناپایدار زمین در حال تخریب است؛ به این ترتیب، سرانه زمین های زراعی و مولد در سال 2050 به مقدار یک چهارم از این سطح در سال 1960 خواهد رسید.

بر اساس این گزارش، برای غذا دادن به 2 میلیارد نفر دیگر در سال 2050، باید تولید مواد غذایی تا 60 درصد افزایش پیدا کند. این در حالی است که  روش کنونی تولید مواد غذایی، نمی تواند برای کره زمین به صرفه باشد؛ چرا که در حال حاضر، منابع طبیعی کاهش یافته، اکوسیستم ها به خطر افتاده اند و تنوع زیستی از دست رفته و شرایط آب و هوایی هم در حال تغییر است.

مدیر کل فائو هم گفته است که امروز، بیش از 805 میلیون نفر در جهان دچار گرسنگی و سوء تغذیه هستند. از طرف دیگر هم با رشد جمعیتی دنیا، رشد 60 درصدی در تولید مواد غذایی نیاز است. این مواد غذایی هم به خاک بستگی دارد. اما متاسفانه 33 درصد از منابع خاک جهان در حال تخریب است و فشار انسان ها روی خاک باعث رسیدن به نقطه بحرانی، کاهش و گاهی از بین رفتن خاک شده است.

خاک سالم نه تنها پایه و اساس برای مواد غذایی، سوخت و فیبر و محصولات دارویی است، بلکه برای اکوسیستم بشر هم ضروری به حساب می آید و نقش کلیدی در چرخه کربن، ذخیره سازی و فیلتر کردن آب، افزایش انعطاف پذیری نسبت به سیل و خشکسالی، بازی می کند.

از طرفی حفاظت خاك با حفاظت آب در ارتباط متقابل است. تلاش در جهت حفظ خاك منجر به كاهش رواناب و نفوذ بيشتر آب در خاك مي گردد. اين امر سبب غني شدن منابع آبهاي زيرزميني محلي شده و موجب تقلیل مسأله بحران آب و خشکسالی که در چندسال اخیر با آن روبرو هستیم می شود.

بنابراین با توجه به اینکه بیش از دوسوم خاک ایران در منطقه خشک قرار دارد و با توجه به محدودیت بارش ها و تبخیر زیاد، ضروری است که به سمت استفاده از شیوه های نو و عملیات آبخیزداری در پایداری سرزمین برویم.

این نکته مهم را نیز باید در نظر گرفت که متاسفانه هنوز در کشور قانون جامع و کاملی در مورد حفاظت از خاک وجود ندارد و قوانین موجود نیز بازدارنده نیست. لذا نقش مجلس شورای اسلامی در تدوین قوانین لازم در این امر حیاتی بسیار خالی است.

با این اوصاف مساله حفاظت و حراست خاک را هرگز نباید مسأله ای کوچک و کم اهمیت شمرد و جا دارد مسئولین کشور با همکاری و مشارکت مردم همانند توجه ویژه ای که به مسأله آب می شود، به شرایط ویژه ای که " خاک " کشور امروز با آن روبروست نیز اهتمام ویژه ای داشته باشند.

منابع:

1- گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو).

2- کردوانی، پرویز(1376)، حفاظت خاک، انتشارات دانشگاه تهران.

3- ندافی، علی (1384)، فرسایش و روش مبارزه با آن، پروژه درس خاکشناسی، دانشگاه امام خمینی.

4- عاقلی کهنه شهری، لطفعلی،.صادقی، حسین (1384)، برآورد آثار اقتصادی فرسایش خاک در ایران، فصلنامه پژوهش های اقتصادی، شماره10.

                               

  ابوالفضل بشیری
  کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
  آدرس ایمیل : ab_bashiri@ymail.com
  آدرس سایت/وبلاگ:


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :