موضوعات ‌مرتبط: اقتصادی تحلیلی

a/567 :کد

تأملاتی جامعه­ شناختی درباره پول: نقدی بر فلسفه پول زیمل

تحلیل ایران

  شنبه ۱۸ بهمن ۱۳۹۳ — ۲۲:۱۴
تعداد بازدید : ۶۵۹۸   

روشی که زیمل در بررسی پدیده ها بکار می بندد روش جامعه شناسی صوری است. زیمل به سنت نئو کانتی تعلق داشت وی معتقد بود که برای بررسی جهان اجتماعی باید به انتخاب از میان پدیده ها بر مبنای نظم خاص پرداخت. دانش از نظر وی جریانی است که ما از طریق اندیشه انسان به پدیده ها معنی می دهیم؛ روش کار زیمل انتخاب یک پدیده خاص از جریان های بیشمار اجتماعی و بررسی عوامل گوناگونی است که آن را می سازند.

زیمل در مطالعه جریان های اجتماعی یا فرهنگ یا نظام های فلسفی منطق یکسانی را به کار می گیرد. چهار قضیه اصلی در تمام تحلیل های زیمل دیده می شود که در اینجا به طور خلاصه معرفی می شوند: این چهار قضییه عبارتند از شکل، عمل متقابل ، فاصله و دوگانگی .( ممتاز : 1387:114)

اگر در چارچوب این قضیه ها به مقاله فلسفه پول زیمل نگاه کنیم خواهیم دید زیمل با مطرح کردن وضعیت روانی انسان در جامعه شهری آغاز قرن بیستم نکات مهمی را عنوان می کند که علیرغم گذشت سالها هنوز قابل توجه بوده و مصداق عینی دارند.

زیمل مبادله اقتصادی را شکلی می داند که دارای کنش متقابل کامل است وی استدلال می کند که مبادله اقتصادی را بخوبی می توان به عنوان یک صورت از کنش متقابل اجتماعی در نظر گرفت همین که معاملات پولی جای صورت های داد و ستد پایاپای پیشین را میگیرند در صورت های کنش متقابل میان کنشگران اجتماعی دگرگونی سترگی روی می دهد که در این مقاله به برخی از آنها پرداخته میشود.

فلسفه پول شاهکار واقعی (واندنبرگ 1966،کوزر 1971 ، دیلینی 1987 ) جامعه شناسی نظری تاریخی اثر مهم زیمل است . فلسفه پول یک تحلیل بهم پیوسته و فشرده ششصد صفحه ای است که در آن پول چونان پدیده اجتماعی کامل به موجب ( اصطلاح مارسل موس ) بررسی شده است که کل جامعه و نهادها را در بر می گیرد یا اگر بخواهیم زیملی بیان کنیم پول چونان نهادی معرفی شده است که هم روابط اجتماعی را در خود خلاصه کرده و یکجا بیان می کند چنان که گویی عمیق ترین و عام ترین معنای هستی به روشن ترین وجه بهتر از هر جای دیگر در پول بیان میشود.

چنانکه گویی صورت و توسعه عملکرد کلی جامعه را بی درنگ قابل رویت میکند. فلسفه پول به تعبیر زیمل از مقوله متافیزیک اجتماعی است موضوع عبارت است از جمع بندی تفکری بر مبنای یک پدیده انضمامی و نه یک نظام جامع مثل مورد مارکس که در آن چیزی بیرون نمی ماند.

فلسفه پول که زیمل ابتدا آن را روانشناسی پول ( نیک گهر1386:87 ) نامیده بود به دو بخش تقسییم میشود بخش اول که پول را به مثابه متغیر وابسته بررسی می کند که تحلیلی نامگذاری شده است .و بخش دیگر که پول را به عنوان متغیر مستقل در ننظر میگیرد ترکیبی نامیده شده است بطوری که بخش تحلیلی تکوین نظری پول در راستای عینی کردن و استقلال دادن به ارزش شرح میدهد و بخش ترکیبی پیامدهای پولی شدن همگانی را بر حسب دیالکتیک ازادسازی فرد و شی انگاری روابط اجتماعی بررسی می کند.

بخش تحلیلی:

زیمل در این بخش به تکوین نظری پول می پردازد در این زمینه زیمل به موارد زیر میپردازد .

الف- ارزش یا عینی کردن میل :

زیمل ارزش را مشتق از شیئی می داند چیزها به دلیل ارزشمند بودن به دشواری تحصیل نمی شوند ما چیزهایی را ارزشمند می نامیم که در برابر میل ما برای کسب شان موانع ایجاد می کنند. زیمل معتقد است که ارزش از شیئی متولد میشود که این عینی کردن میل شرط لازم مبادله است.زیرا تنها وقتی که میل عینی شده است که شیی من به آن نیاز دارم ممکن است مورد تمایل دیگری باشد لذا ارزش امری نسبی است و ارزش را نه شخص مایل تعیین میکند و نه شیی ، بلکه با رابطه اش با کل اشیا تعیین میشود.

زیمل ارزش را در رابطه ای که میان اشیا برقرارمی کند می یابد هرشیی شرط شیی دیگری است و اهمیتی را که از ان گرفته است به ان باز پس می دهد ( نیک گهر 1386:90 )

ب- مبادله یا عینی کردن ارزش :

زیمل معتقد است که ارزش از راه مقایسه عینی میشود، از راه مبادله اقتصادی می شود دلیل اش هم این است که در مبادله برای کسب یک شیی مطلوب باید در عوض یک شیی مطلوب دیگر را رها کرد .( اشاره به مفهوم هزینه فرصت از دست رفته دارد .)

برخلاف مبادله نمادی ( عشق در برابر عشق ،هدیه در برابر هدیه ) که با هدف برقراری رابطه اجتماعی پایدار صورت میگیرد و در فلسفه پول سخنی از ان نرفته است.لذا از نظر زیمل این فداکاری شرط مطلق ارزش است . (نیک گهر 1386:91 )

ج- پول یا عینی کردن رابطه مبادله :

زیمل معتقد است که پول چیزی نیست جز نسبیت اشیای اقتصادی که در نمادی خاص تجسم یافته و بر ارزش شان دلالت می کنند پول به عنوان ارزش اشیا بدون حضور خود اشیا مبادله در ابتدا به شکل پایاپای (موسایی :1393) بوده است که چیزی ملموس با چیزی دیگر معاوضه شده است بعدها در مرحله اقتصاد پولی وسایل مبادله ( طلا ،نقره و فلزات گرانبها ) خودشان ارزش ذاتی پیدا می کنند و در مرحله پیشرفته تر پول شامل قطعات فلزی یا کاغذی است که ارزش آنها را قدرت دولت تضمین میکند یک مارک به اندازه یک مارک ارزش دارد ،یک دلار به اندازه می ارزد زیرا حکومتچنین مقرر کرده است که توسعه اعتبار پول هنوز یک نشانه انتزاعی تر محسوب میگردد.

امروزه پول به همان اندازه غیر قابل لمس است که نشانه های روی یک صفحه کامپیوتر به اعتقاد زیمل از طریق مداوم وسایل انتزاعی مبادله به افراد عادت می کنند که درباره جهان با واژگانی انتزاعی فکر کنند . ( حمیدیه 1385:216 )

د- پ.پول یا میانجی گری نمادی مبادله :

الگوی مبادله سپس به نظریه شناخت تبدیل میگرددتعامل اجتماعی همچون مبادله بازنمودها مثل پول چیزی که بجای چیز دیگر مینشیند، تلقی میشود لذا جامعه ترکیبی از روابط مبادله ای میان افراد است و پول از آنجا که از مبادله اقتصادی ظهور میکند تجسم این حرکت مداوم است پول نمادی است که هرچیز را بازنمایی می کند .( کرایب 1382: 261 ) با این وصف پول نشانه نمیتواند نقش میانجی نمادی و شتاب دهنده به مبادله را ایفا کند مگر اینکه مبادله کنندگان آمادگی داشته باشند ارزش های جایگزین در برابر یک ارزش اسمی واگذار کند آنچه که ایجاب میکند آنان به ثبات پول و به نظم سیاسی ،اجتماعی که آن را تضمین میکند اعتماد داشته باشند و بدون اعتماد فرومی پاشد. همانطور که جامعه ای که در ان انسانها به هم اعتماد نداشته باشند متلاشی می شود(نیک گهر1386:93)

و- خودمختاری پول یا عینی کردن روابط اجتماعی :

زیمل متقد است که پول در جامعه مدرن به یک ابزار مطلق بدل میگردد هیچ رابطه ای یا هدف خاصی ندارد بلکه کلیه هدف ها رابطه دارد به عنوان وسیله مبادله برای پول علی السویه ( یکسان ) است که با چغندر مبادله می شود یا با الوار یا با اسلحه همه انواع کالاها به یک ارزش به پول تبدیل پذیرند در حالی که پول به همه انواع کالا تبدیل پذیر است .(همان )

ه- پول به مثابه هدف مطلق:

زیمل معتقد است که پول به ارزش یا هدف مطلق در جامعه نوین تبدیل شده است زیمل به نقل از هانس ساخس مینویسد که پول در این دنیا خدای زمینی است این می توانست با این روایت از مارکس که مثل خدا پول محل تلاقی همه تضادها ست ارتباط پیدا میکند. اگر به نوعی معنای عمیق مفهوم خدا را به وحدت رسیدن عناصر متنوع و متضاد جهان بدانیم همانطور که نیکلاس کوزایی خدا را با واژه زیبای وحدت امتداد توصیف کرده است آنطور که پول به خدای دوران ما تبدیل می گردد.( اباذری :335 )

بخش ترکیبی:

زیمل در بخش ترکیبی فلسفه پول اثرات جهت گیری عمومی ،عینی شدن ،انتزعی شدن و پولی شدن همگانی روابط اجتماعی را روی ازادی ، فرهنگ و سبک زندگی شان بررسی می کند . (نیک گهر 1386: 97 )

الف- نگاه زیمل به مدرنیته :

جامعه شناسی زیمل را رویکردی دیالکتیکی راهبری میکرد. رویکرد دیالکتیکی چند علتی و چند جانبه است و واقعیت و ارزش را در هم می امیزد زیمل باور داشت ته جهان در چارچوب تعارض ها و تضادهای میان مقولات متضاد به بهترین شکل درک میشود .( صدیقی و طلوعی 1393:178)

زیمل معتقد است که مدرنیته هم بی تاثیر از این رویکرد دیالکتیکی نیست وی معتقد بود که مدرنیته از یک سو شخصیت را به حال خود واگذاشت و به آن ازادی حرکت ذهنی و جسمانی بی سابقه ای داد و از سویی دیگر عینیتی بی مانند به محتوای عملی زندگی بخشید . قوانین درونی اشیا از رهگذر تکنولوژی در سازمان های گوناگون و کارخانه ها و حرف روز به روز سلطه یافتند و مهر شخصیت فردی از انان زدوده شد درست همانطور که تصویر ما از طبیعت از هرنوع نشان انسانی تهی گردید و ما نظمی عینی را بر طبیعت تحمیل کردیم بنابراین مدرنیته ذهن ( سوژه ) و عین ( ابژه ) را متقابلا به هم وابسته کرد تا هریک بتوانند ناب تر و کامل تر راه تحول خود را بیابد.( اباذری ،پول در فرهنگ مدرن )

ب- پولی شدن همگانی روابط اجتماعی :

از نظر زیمل پول یک خاصیت غیر شخصی دارد که معادل های ارزشی معاملات پایاپای هرگز نمی تواند مانند ان عمل کنند پول به پیشبرد محاسبات معقول در امور بشری یاری میرساند و باعث پیشرفت تعقل میشود که ویژگی جامعه نوین است پول به صورت حلقه پیوند انسانها در می اید،جانشین پیوندهای ممشخصی مبتنی بر احساسات رقیق می شود و بر اساس روابط غیر شخصی و منحصر به فرد به یک منظورخاص عمل میکند در نتیجه محاسبات انتزاعی به عرصه های زندگی اجتماعی همچون روابط خویشاوندی یا قلمرو پسندهای زیبایی شناختی می تازد که پیش از این پهنه ارزیابی های کیفی در کمی بودند. (کوزر1376:368)

ج- نفش پول در آزادی فرهنگ و سبک زندگی :

پول درست به دلیل انکه میتواند یک معامله را به یک منظور خاص منحصر سازد آزادی فردی را تقویت میکند و دامنه تمایز اجتماعی را گسترش می دهد پول تجمع های داوطلبانه را که برای منظورهای عقلایی ویژه ای فراهم می آیند جانشین گروهبندی دهای طبییعی می کند .پول نقد هرجا که رواج یابد پیوند و وفاداری های مبتنی بر خون و خویشاوندی را سست میسازد پول گذشته از فراسوی کارکردهای اقتصادی اش روح تعقل ،حسابگری ،احساس غیز شخصی جامعه نوین را متجسم می کند.

نتیجه گیری :

زیمل در کتاب فلسفه پول تلاش نموده تا بنیادهای عقلی و اهمیت عقلی زندگی اقتصادی را تبیین کند لذا مستقیماً با نظرات اقتصادی سر وکار ندارد از طرفی پدیده های اقتصادی ارزش ، مبادله ،تولید و مانند ان که علم اقتصاد در منظری خاص بدانها می نگرد از زاویه دیگری مورد بررسی قرار میگیرند.لذا رویکرد زیمل به موضوع مورد بحث اش به جهت گیری یک رشته واحد محصور نمیشود بلکه تحقیقی میان رشته ای است .

زیمل معتقد است که ما میتوانیم مبادله پول را به عنوان یک پدیده اقتصادی بعنوان یک پدیده روانشناختی - بعنوان یک پدیده اخلاقی بعنوان یک پدیده زیباشناختی و بطور کلی بعنوان یک پدیده تارخی و بالاتر از همه چنان یک پدیده فلسلفی مورد بررسی قرار داهیم . زیمل با رویکرد دیالکتیکی ، واقعیت های اجتماعی را تبیین میکند. وی معتقد است که اگرچه سرمایه داری نوید رشد فردیت را میدهد اما کابوسی همراه این نوید است.شمار امکانات افزایش می یابد از این رو ممکن است هیچ دلیل قانع کننده ای برای انتخاب یکی از بین این امکانات وجود نداشته باشند این مساله ممکن است انتخاب را دچار وقفه نماید یا این که موجب شود انتخاب های دیگر از ذهن خارج شود . افراط در خرید چیزها برخی را به پرستش کالاها سوق میدهد و بحث می شود که زندگی انها حول نوعی ماده گرایی عمل بی سلبقه ای قرار گیرد. زیمل معتقد است ممکن است پول هیچ هدفی را درخود نداشته باشد اما کاربردهایی دارد که ما تمایل داریم از انها اگاه نشویم.

روشن است چیزهایی وجود دارد که با پول نمی توان خرید. زیمل بصیرت قابل ملاحظه تری دارد.

پول داشتن میتواند بیش از داشتن چیزهایی که با پول میتوان خرید رضایت خاطر به بار اورد به این دلیل پول علاوه بر تملک ارزش اشیایی که قابل مبادله اند نوعی ارزش اضافی نیز دارد.شخصی که پول دارد از این مسئله احساس رضایت میکند که امکان انتخاب چیزهایی برای خرید را دارد . ارزش مقدار خاص پول برابر است با ارزش هر شیی که ممکن است مبادله شود بعلاوه ارزش انتخاب ازاد بین اشیای بیشمار دیگر.

در نهایت میتوان گفت که زیمل به وبر و نظریه پردازان فایده مندی نهایی نزدیک تر است انچه زیمل در باب فرهنگ عینی گفته است میتوان ان را بخشی از فرایندی دانست که وبر ان را عقلانیت نامید هردو اقتصاد بازاری را مفروض می پنداشتندو محصول روابط زیر بنایی را و تصور میکنم انچه زیمل دو دستی می چسبید و وبر موفق نمی شود ان را محکم بگیرد فهم تجربه انسانی است و شیوه ای که با ان این تجربه منتقزل شده و بوسیله جامعه مدرن از هم فرو پاشیده میشود این او را قادر می سازد که از وضعیتی شبیه وبر است شروع کند. و به وضعیتی که خیلی نزدیک به سراغاز مارکس است خاتمه دهد.

فهرست منابع:

1.دیلینی،تیم ،نظریه های کلاسیک جامعه شناسی ،ترجمه بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی ، نشر نی ،تهران ،1393

2.کوزر ؛لویس ،زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی ،ترجمه محسن ثلاثی ،انتشارات علمی تهران 1376

3.کرایب ،یان ، نظریه های اجتماعی کلاسیک ،ترجمه شهناز مسمی پرست ،نشر اگه ،تهران 1382

4. ممتاز ،فریده ،جامعه شناسی شهر ، شرکت سهامی انتشار ،تهران 1379

5.موسایی ،ممیثم ،اقتصاد برای علوم اجتماعی ،تهران نشر جامعه شناسان ،چاپ دوم ،1393

6.نشریه راهبرد ،نشریه مرکز تحقیقات استراتژیک شماره 242 ، زمستان 1385 ،صفحه 209 تا 234

7.مقاله پول در فرهنگ مدرن ، گئورگ زیمل ،ترجمه یوسفعلی اباذری ،نامه علوم اجتماعی

8. مقاله کلانشهر و حیات ذهنی ،گئورگ زیمل ،ترجمه یوسفعلی اباذری ،نامه علوم اجتماعی ،جلد 2 ،شماره 3 دانشگاه تهران ،بهار 1372

9.درباره فردیت و فرم های اجتماعی ،گئورگ زیمل ،ترجمه شهناز مسمی پرست ،فصل 5 مبادله

10 .مقاله " مشکل های فلسفه تاریخ در اثار زیمل ، تبییین در علوم اجتماعی صفحه 164 تا 218

11.واندنبرگ ،فردریک ،جامعه شناسی جورج زیمل ،ترجمه عبدالحسین نیک گهر ،انتشارات توتیا ،تهران 1386

نوشته مهر علی نائیجی دانشجوی دکترای جامعه شناسی

                               

  تحلیل ایران
  تحریریه تحلیل ایران
  آدرس ایمیل : info@tahlileiran.ir
  آدرس سایت/وبلاگ:
  از همین نویسنده :
پول     جامعه شناسی     اقتصاد     فرهنگ        


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :