موضوعات ‌مرتبط: اجتماعی تحلیلی

a/93 :کد

مرزها برای که کشیده می شوند؟

رضا نصیری حامد

  دوشنبه ۲۸ مهر ۱۳۹۳ — ۰۰:۰۰
تعداد بازدید : ۲۲۷   

در فیلم گام معلق لک لک ساخته کارگردان فقید یونانی تئو آنجلوپولوس در بیان داستانی از شهری متروک در مرز و در خلال داستان پرمعنایی که حول و حوش بحران هویت در آدمی و مناسبات مربوط بدان شکل می گیرد، به مقوله مرز اشاره می شود. یکی از شخصیت های فیلم در نمایی مشهور که رمزگشایی از عنوان فیلم نیز هست، در نقطه مرزی در حالتی که تداعی کننده ایستادن لک لک است با بالا گرفتن خود در کنار خط مرزی، که به شدت از سوی نظامیان آن سوی مرز کنترل می شود، با بیانی هجو آلود و طنزی عمیق به بیان وضعیت خویش می پردازد؛ شرایطی که وی اگر پای خود را تنها یک قدم آن سوتر بگذارد، هدف شلیک مرزبانان قرار خواهد گرفت. البته پیام و محتوای دیدگاه آنجلوپولوس در اثر ماندگارش بسی بیش از معلق ماندن قدم آدمی بین زمین و آسمان در مرز دو کشور است با این حال مرزکشی های مصنوعی و قراردادی که بعد تبدیل به موانعی بر سر راه خواسته های انسانی می شوند، نیز یکی از تم های مورد اشاره وی دراین فیلم است. گویی مرزها خواسته یا ناخواسته بسیاری از امور انسانی را به حالت تعلیق و حتی تعطیل در می آورند. به راستی فلسفه وجودی مرزها چیست؟ آیا مرزها اموری اصیل، ذاتی و ازلی و ابدی اند که گریزی از آنها نیست یا اینکه می توان آنها را اموری برساخته و بسته به شرایط و مقتضیاتی خاص تلقی نمود که حتی اگر به کلی از بین نروند، کارکرد و نقش آنها ممکن است در طول زمان تغییراتی پیدا کند؟

مرز را در حالتی کلی به موانع طبیعی یا مصنوعی و دست ساز بشر اطلاق می کنند که محدوده های مشخص و معینی از قلمرو واحدهای مختلف مخصوصاً کشورها را مشخص می کند. مرز در هر حال برای ملاحظه مقتضیات انسانی است و حتی اگر مرز و محدوده ای برای پدیده های دیگری همانند حیات وحش و یا طبیعت و … نیز ترسیم می گردد، معمولاً از کانال دیدگاه و صلاحدید انسانی است و بالطبع از سوی انسان بنا نهاده می شود. بنابراین از این نظر بدیهی است که مرز باید در خدمت منویات و خواسته های آدمی باشد و حداقل ویژگی های انسانی او را تحت الشعاع خویش قرار ندهد. اما همچون بسیاری از پدیده های انسانی که به دست خود انسان به وجود می آیند تا در خدمت رفاه و آسایش و راحتی او باشند ولی در عمل به موضوعی ضد خود تبدیل می شوند، آن گونه که مارکس در مرود ساختارهای اجتماعی می گفت، مرزها نیز عموماً چنین حالتی پیدا کرده اند.

مرز به خودی خود حاصل قراردادهای منعقده بین انسانهاست هرچند که گاهی از بخت بد گروهای انسانی که در مناطق تحت سلطه زیسته اند، باید اذعان نمود که بسیاری از این مرزها بر مبنای ملاحظات انسانی و واقعی و تفکیکی که مورد رضایت اگر نه همه لااقل بخش عمده انسانها باشد، ایجاد نشده است. اما علی- القاعده مرز با هیچ توجیهی نمی تواند و نباید ملاحظات انسانی را مخدوش کند. ملاحظات انسانی فقط عواطف و دلبستگی های شخصی و فردی نیست؛ هر آنچه که به زیست معنادار آدمی در عرصه های مادی و معنوی مربوط باشد، بخشی از این ملاحظات است. لذا تعامل با دیگران حتی برای رفع نیازهای معیشتی و روزمره نیز جزئی از همین ملاحظات به شمار می آید.

پارادایم امنیت محور نه تنها مرز را بیش از هر چیز عامل جدایی و تفکیک بین گروه های انسانی می داند بلکه بر ضرورت کنترل آدمیان در دو سوی مرز که جز با نظارت و کنترل دقیق و به غیر از مواقع لازم و ضروری از مرز عبور ننمایند تأکید دارد اما چه قبل از وجود مرز فوق و حتی چه بسا بعد از بودن و کشیده شدن آن در دو سوی مرز این انسانها بوده اند که با یکدیگر مراودات و تعاملاتی داشته اند از قضا اگر در جاهایی چیزی به نام شهر های مرزی با انواع ملزومات آن همچون بازارچه مرزی و امور مشابه آن ایجاد شده است؛ همه اینها نبوده است مگر به موجب اینکه بدین تعاملات رونق ببخشد. هر چه انسانها و جوامع از دغدغه های امنیتی و دیدگاه های سلبی مبتنی بر کنترل فاصله گرفته باشند، به همان میزان نگرش امنیتی در همه سطوح از جمله کنترل مرزها کاهشی معنادار می یابد. البته نمی توان و شاید صحیح و درست هم نباشد که از بین رفتن مرزها را به انتظار نشسته و یا آرزو نمود اما کمرنگ شدن و رقیق شدن خاصیت آنها را در جهانی که بیش از هر زمان دیگری خواهان تعاملات انسانی است نمی توان و نباید به بوته فراموشی سپرد. فلسفه ایجاد انواع اتحادیه ها و پیمان های جهانی و منطقه ای چیزی جز این نیست که با افزایش حجم مبادلات آدمیان و جوامع از جمود مرزها عبور شود. انسانها و حکومتها از مرزها به عنوان خط نشانی که مراقبت نمایند تا محدوده کشورها و واحدهای جغرافیایی شان گم نشوند، فراتر رفته و گاهی همه فلسفه وجودی مرز را به کنترل و حفاظت از محدوده هایی مشخص فرومی کاهند. در این میان البته همواره برای خود توجیهاتی نیز دارند چون امنیت به عنوان لازمه نخست و استراتژیک همه واحدهای سیاسی مستلزم کنترل چارچوب کلی قلمرو است که از طریق مرزها و نظارت و کنترل بر آنها معنادار می گردد. از این منظر مگر نه که اتفاقات تنش زا و گاهی هم نزاع ها و برخوردها در مناطق مرزی رخ می دهد؟ اگر جواب مثبت است که ظاهراً این گونه است، پس مرزها را نمی­ توان جدا و منفک از کارویژه امنیتی دید و لذا ناگزیر باید کنترل شدیدی بر آنها اعمال نمود.

نکته مهم این است که هرچند درگیری ها، جنگ ها و تنش های بین واحد های سیاسی بیش از هر جای دیگری در مرزها نمود و ظهور می یابد با این حال به نظر می رسد که ریشه چنین تحولاتی را باید در جای دیگری و به طو مشخص در متن تحولات درونی و نیز سیر تاریخی این جوامع جستجو نمود. به عبارتی دیگر وقتی مجموعه عوامل تنش زای تاریخی و یا اجتماعی و سیاسی به حدی رسیده باشد که خصومت بین طرفین را موجب شده و آنها را به مقابله با یکدیگر وادارد، در آن صورت از درگیری اینها در مرزهایشان نیز نمی توان جلوگیری نمود. پس مرز عرصه بروز این نزاع است نه علت و عامل آن کما اینکه در اشکال دیگر تعاملات انسانی همچون روابط بازرگانی و تجاری هم اگر سنت و پیشینه تعاملاتی مستحکمی بین دو طرف مرزی برقرار شده باشد، معمولاً بدین راحتی قابل گسست نیست و البته شاید هیچ دلیلی هم برای ز هم گسستن چنین روابطی نباشد و از این رو بی توجهی بدین منطق و عرم رعایت آن می تواند مسئله را ناخواسته امنیتی نموده و هزینه های متعددی را بر کشور تحمیل نماید.

به این ترتیب مسائل و موضوعاتی که در مرزهای کشورها و دیگر واحدهای جغرافیایی نمود و ظهور می یابند، متأثر از عناصر و عوامل متعددی هستند که واکاوی آنها دقت خاص خود را می طلبد برای نمونه برهم خوردن شرایط ناشی از تحمیل مرزی مصنوعی گاه سبب مختل شدن شیوه های مرسوم و جا افتاده اقتصادی و مبادلاتی بین دوطرف مرز و تجارت بین آنها می شود. در شرایط کنونی که چیزی از نظر اطلاعات اقتصادی و تجاری مخفی و پنهان نمی ماند، عامل های به ظاهر کوچک و خنثی همچون تفاوت معنادار محصولاتی خاص مخصوصاً کالاهای اساسی و مهم و نیز مواردی همانند حامل های انرژی، سبب  می شود ناگزیر میل به تخطی، تعدی و دور زدن قانون رسمی و مستقر بیشتر شده و مناسبات خلاف قانون نهادینه گردد. هنجارها و قوانین وضع شده نیز معمولاً نمی‌تواند در چنین شرایطی کارساز و مثمر ثمر واقع گردد. در نتیجه راهکاری که برای دولتمردان باقی می ماند، چیزی نخواهد بود جز برخورد سلبی، امنیتی و بازدارنده که چون بر نگرشی بر بنیان های صرف امنیتی استوار گردیده است، از درک و دریافت منطق زیسته شده انسانهایی که سالیان و بلکه شاید سده ها در آن شرایط زندگی نموده اند، عاجز بوده و لذا به شیوه هایی دست می زند که هزینه بر بوده و در عین حال به نتیجه و آخر و عاقبت مناسبی هم نمی‌انجامد. به نظر می رسد جهان کنونی بیش از پیش درصدد نادیده انگاشتن مرزهای مصنوعی است تا به جایی برسد که هیچ چیزی از جمله مرزهای ایجاد شده به وسیله خود این انسان ها بر ایشان فائق نیاید و چیزی را بر ایشان تحمیل ننماید. این روند البته موضوعی نیست که یک شبه و یا با تصمیم و خواست یک نهاد و سازمان خاص در کشورهای دنیا اجرایی و عملیاتی گردد اما تجربه مناطق توسعه یافته تا حدود زیادی در جهت نقد سیستم آهنین مراقبت از مرزها از نوعی است که برای مثال در دوران جنگ سرد و مشخصاً در مناطق تلاقی بین دو ابرقدرت وجود داشت. شاید فروپاشی دیوار برلین علاوه بر اهمیت سیاسی و تاریخی اش از این نظر دارای این معنای نمادین هم باشد که مرزها را باید درهم نوردید چرا که شکل و نوع روابط انسانی در جهانی موسوم به دهکده جهانی و یا شرایط جهانی شدن باعث گردیده که بشر کنونی دیگر مرزبنبدی مصنوعی مبتنی بر هر نوع ایدئولوژی جداسازانه مطلق را برنمی تابد و لذاست که پیمان ها و اتحادیه های موفق تجاری و اقتصادی همچون اتحادیه اروپا روز به روز تعاملات بیشتری با یکدیگر برقرار نموده و از این رهگذر بر مرزهای خودساخته نیز فائق می آیند. این موضوع نه تنها حاکمیت های ملی و میهنی را نادیده نمی گیرد بلکه تنها مرادش آن است که نگرش آنها را به همدیگر انسانی تر و توأم با همکاری و تعامل بیشتر و روزافزون تر سازد. بالطبع هنوز نیاز به کنترل مرزها به دلایل متعدد لازم و ضروری است به ویژه برای کشورهایی که از حیث واقع شدن در مناطق خاص و پرتنش دچار تهدیداتی هستند، این ضرورت چند برابر است اما به نظر می رسد این امر را باید مبتنی بر روندهای علمی و فناوری های روز و هوشمندسازی مراقبت های مرزی استوار نمود و از قضا نیاز بدین امر در مورد کشورهایی مثل ما که برخی از نقاط مرزی اش در شرق و غرب گاهی مورد حرکات ایذایی و البته مکرر قرار می گیرد، بیشتر است.

پژوهشگر علوم سیاسی

                               

  رضا نصیری حامد
  پژوهشگر علوم سیاسی
  آدرس ایمیل : r.nasirihamed@ut.ac.ir
  آدرس سایت/وبلاگ:
  از همین نویسنده : سرعت مطمئنه در اطلاع رسانی
تحلیلی                    


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :