موضوعات ‌مرتبط: محیط زیست بحران آب

a/96895 :کد

راهکارهایی برای مدیریت صحیح و اصولی منابع آبی درکشور

ابوالفضل بشیری

  پنجشنبه ۱۸ شهریور ۱۳۹۵ — ۲۱:۱۴
تعداد بازدید : ۶۱۹   
 تحلیل ایران -راهکارهایی برای مدیریت صحیح و اصولی منابع آبی درکشور

برای مدیریت صحیح و اصولی منابع آبی در کشور باید سراغ راهکارها و راه حل های پایدار و درازمدت برویم، از اجرای شتابزده و بدون مطالعات کارشناسی برخی پروژه های مهندسی جلوگیری کنیم .

 برای مدیریت صحیح و اصولی منابع آبی در کشور باید سراغ راهکارها و راه حل های پایدار و درازمدت برویم، از اجرای شتابزده و بدون مطالعات کارشناسی برخی پروژه های مهندسی جلوگیری کنیم.

 

 

با توجه به اقلیم خشک و نیمه خشک ایران به دلیل عدم توزیع یکنواخت بارش در سطح کشور از لحاظ زمانی و مکانی، مصرف بیش از حد آب در بخش کشاورزی و خانگی و تغییرات ماهانه و سالانه آبدهی رودخانه ها، مسئولان و مدیران مربوطه برای تأمین و حل مشکل کمبود آب، روش هایی را مورد استفاده قرار داده اند که تا امروز مهمترین آنها سدسازی بوده است. روش دیگری که موضوع این نوشته است و در سال های اخیر صحبت از آن بسیار داغ شده و گویی به عنوان سیاستی جایگزین برای گزینه سدسازی در نظر گرفته شده است راهکار " انتقال آب بین حوضه ای " است. با توجه به کاهش بارش ها در سال های اخیر و محسوس شدن هر چه بیشتر تنش آبی در کشور، این روش با مخالفان و موافقان زیادی روبرو گردیده است.

 

جنگ آب تهدید کننده امنیت ملی

اکثر طرح های انتقال آب بین حوضه ای، اسباب خشک شدن رودخانه های حیات بخش و تاریخ ساز کشور، نابودی حیات تالاب ها، به خطر افتادن محیط زیست و تنوع زیستی جانوری و گیاهی، بروز نارضایتی های اجتماعی و ناپایداری سرزمین خصوصاً در حوض های مبدأ شده اند و پیش بینی می شود که مناقشات و درگیری های داخلی بین شهرها و استان ها در نقاط مختلف کشور بر سر موضوع انتقال آب، در سال های پیش رو شدت بگیرد و علنی تر شود که البته در همین سال ها هم شاهد نزاع و درگیری و تنش های اجتماعی بین مردم شهرستان ها و استان های مختلف بوده ایم که متأسفانه برخی از  این درگیری ها  منجر به جراحات و حتی کشته شدن برخی از هموطنان عزیزمان نیز شده است که این موارد هشداری آشکار در مورد " جنگ بر سر آب " است که در گذشته در مورد آن صحبت می شد و در صورت ادامه پیدا کردن این مناقشات می تواند به معضلی امنیتی برای کشور بدل شود و امنیت ملی ما را تهدید و کشور را با بحرانی جدی روبرو سازد.

 

پیشینه تاریخی طرح ها انتقال آب بین حوضه ای در جهان نیز حکایت از پیامدهای دراز مدت ناگوار مانند رشد سریع و نامتوازن جمعیت در حوضه های مقصد، خشکی و یا کاهش شدید دبی رودخانه ها و چشمه ها و سفره های زیرزمینی، نابودی باتلاق ها و تالاب ها و بروز فجایع زیست محیطی غیر قابل جبران در نواحی مبدأ و صرف هزینه های زیاد، بروز مشکلات اجتماعی و جابجایی ساکنین آبگیرها و مسیرهای انتقال داشته است.


آنچه که در سال های اخیر در فلات مرکزی و یا برخی زیست بوم های کشور رخداده و سبب خشکی و کاهش دبی رودخانه ها و چشمه ها، افت سطح آب سفره های زیرزمینی  و یا مرگ تالاب ها شده است، تنها خشکسالی سال های اخیر نبوده بلکه سهم مردمان آن سرزمین ها در بروز این رخدادهای تلخ به مراتب بیشتر بوده است. در دهه های اخیر بدون توجه به داشته های محیطی و اکولوژیکی مناطق و به بهانه اشتغال زایی و تنها با لابی ها، بزرگ ترین و پرمصرف ترین صنایع کشور در چنین مناطقی مستقر شدند، و همین طور به جای افزایش راندمان آبیاری در بخش کشاورزی و کاهش ضایعات این بخش، فقط به افزایش سطوح زراعی و باغی برای دستیابی به تولید بیشتر اصرار شد و امروز چنین سرنوشتی برای آن زیست بوم ها و مردمان شان رقم خورده است.

 

آیا طرح های انتقال آب به طور کلی مردود است؟

با این اوصاف این سوال پیش می آید که آیا طرح های انتقال آب بین حوضه ای صد در صد مردود است و اینکه گزینه کم خطرتر و خردمندانه تر چه می تواند باشد؟


برای پاسخ به این سوال و با توجه به مواردی که در بالا به آن اشاره شد می توان گفت مهمترین اثرات و مشکلات انتقال آب بین حوضه ای مسائل محیط زیستی، اقتصادی، اجتماعی است. بنابراین اگر بتوان این مسائل را پیرامون یک طرح انتقال آب حل کرد می توان گفت که آن طرح دارای توجیه است. به عبارت دیگر اگر طرح انتقال آب بین حوضه ای دارای توجیه اقتصادی باشد، مناقشات و درگیری های اجتماعی بین اقوام و مردم شهرها و استان های کشور ایجاد نکند، کمترین مشکلات و اثرات سوء محیط زیستی را داشته باشد و هیچ گونه حقی در حوضه های پایین دست بخش انتقال دهنده آب ضایع نشود، می تواند به عنوان آخرین راهکار(بعد از اجرای سایر راهکارهای کم خطرتر و پابرجا بودن مشکلات در مقوله تقاضای آب) در مناطقی خاص انجام شود.


اما متأسفانه آنچه که در کشور ما تاکنون اتفاق افتاده است و مسبب بسیاری از مشکلات محیط زیستی و اجتماعی گردیده این است که اینگونه راهکارهای سازه ای(نظیر سدسازی و انتقال آب بین حوضه ای) به عنوان اولین اولویت ها و به صورت افراطی مورد توجه قرار گرفته و سایر راهکارهای پایدار، کم خطر و خردمندانه یا به دست فراموشی سپرده شد و یا با روند بسیار کندی در حال اجراست.

 

آمایش سرزمین؛ حلقه مفقوده مدیریت در کشور

 نکته بسیار مهم و شاید حلقه مفقوده ای که در اینجا وجود دارد، نقش آمایش سرزمین است که متأسفانه توجه جدی به این مقوله در کشور ما صورت نگرفته است. ما به جای آنکه صنایع را در کنار آب راه اندازی کنیم تا از انتقال آب به بهانه حیات صنایع و کارخانجات بی نیاز شویم، همواره سعی کرده ایم که آب را به محل صنایع ببریم! ما به جای آنکه از مزیت های نسبی سرزمینمان استفاده کنیم، روی نقاط حساس آن دست گذاشته ایم به این معنا که مثلا مزیت نسبی استانی مثل اصفهان بحث توریسم و گردشگری است. حال به جای اینکه زیرساخت های مورد نیاز صنعت توریسم را در این استان تقویت کنیم تا وابستگی معیشتی مردمان این استان را به آب و خاک کاهش دهیم، شاهد رونق گرفتن و ورود هر چه بیشتر صنایع آب بر نظیر فولاد و پتروشیمی در آنجا بوده ایم !

 

راهکارهای جایگزین

از جمله راهکارهای جایگزین می توان به عملیات آبخیزداری در سطح حوضه های آبخیز کشور، مدیریت مصرف منابع آب به ویژه در بخش کشاورزی و روش های بازچرخانی آب اشاره کرد. با توجه به اینکه بخش عمده ای از آب شرب در شبکه انتقال و توزیع هدر می رود، می توان با اصلاح و ترمیم شبکه های توزیع، صرفه جویی قابل ملاحظه ای نمود که فقط از محل همین کاهش هدررفت، برخی استان ها بی نیاز از طرح های انتقال آب خواهند شد ! همچنین گزینه آب شیرین کن های خورشیدی نیز در برخی مناطق می تواند به عنوان راهکاری قبل از طرح انتقال آب مورد بررسی قرار گیرد.

 

در پایان می توان گفت برای مدیریت صحیح و اصولی منابع آبی در کشور باید سراغ راهکارها و راه حل های پایدار و درازمدت برویم، از اجرای شتابزده و بدون مطالعات کارشناسی برخی پروژه های مهندسی جلوگیری کنیم و بدانیم که نسل های آتی این سرزمین نیز حق حیات در این خاک را دارند. بنابراین بر پایه معیارها و اصول توسعه پایدار و مبتنی بر ظرفیت های محیطی؛ تنها در شرایطی که هدف از اجرای طرح های انتقال آب بین حوضه ای، تأمین آب شرب، بیم مهاجرت انسانی و بجران های اجتماعی و یا ممانعت از وقوع یک رخداد زیان بار محیط زیستی در حوض های کم آب باشد؛ با رعایت حقآبه های طبیعی و اکولوژیکی فعلی و آینده محیط زیست حوضه مبدأ و تأکید بر عدالت اجتماعی، فقط همان میزان آب مازاد بر نیازهای اکولوژیکی حوضه مبدأ قابل انتقال است.

 

                               

  ابوالفضل بشیری
  کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
  آدرس ایمیل : ab_bashiri@ymail.com
  آدرس سایت/وبلاگ:


  ارسال نظر جدید:
      نام :        (در صورت تمایل)

      ایمیل:      (در صورت تمایل) - (نشان داده نمی شود)

     نظر :