آشنایی با مفهوم اثردست و وضعیت آن در ایران

ناصر محمدي
    •••••  شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸ — ۱۱:۵۸ کد مطلب : 150547/a   

درسال 199۶، مفهوم ردپای اکولوژیک برای اولین بار توسط ویلیام ریز1و ماتیس واکرناگل2مطرح شد. این شاخص کاه نشانگر میزان تاثیر انسان روی زمین (مصرف منابع طبیعی، تولید زباله و...) می باشد، با عث ایجاد درک بهتر از روند نابودی زمین توسط متخصصین و افزایش نگرانی در بین آنها شد. پس از آن ثابت شد که هر فرد حتی اگر تمام تلاش خود را بکند که ردپای خود را کاهش دهد، هیچگاه نمی تواند آن را به صفر برساند. به این دلیل که تولید هر محصول دارای ردپا بوده و ما نیز هر روز در حال خرید و استفاده از این محصولات می باشیم. به عنوان مثال وقتی غذایی می پزیم، مواد غذایی که از طریق کشاورزی تولید شده، انرژی گازی که مصرف می شود، ظروفی که استفاده میشود و در نهایت شستن این ظروف و مصرف آب و شوینده همه با عث تولید ردپا برای ما خواهد بود و از آنجایی که هر محصول و یا خدمات، نیازمند استفاده از سایر خدمات و کالاها می باشد، لذا زنجیره ای از ردپاها وجاود دارد که مرتبا در حال بزرگ شدن می باشد. (مانند تماشای تلویزیون که علاوه بر تولید خود این کالا، برای روشن شدن نیازمند تولید برق، ساخت برنامه های مختلف و .. می باشد.( مفهوم "اثر دست" برای اولین بار در سال 200۷ در چهارمین کنفرانس بین المللی آموزش محیط زیست یونسکو در هند مطرح، و سپس در کنفرانس دانش زیستمحیطی در کوالالامپور در مالزی در سال 2008 به عنوان برنامه"دستی برای تغییر" برای آموزش ارائه شد. اثر دست، مفهوم کاملا جدیدی است و هنوز یک تعریف عمومی پذیرفته و یا استاندارد شده ای از آن وجود ندارد. گرچاه در برخی از مقالات معتبر تعاریفی از آن ارائه شده است که به شرح زیر می باشد

طبق نظر نوریس )2015(، اثر دست یک محصول، می تواند یا با جلوگیری و حذف اثرات منفی فرآیند تولید و یا با ایجاد مزایای مثبتی که قبلا در این فرایند اتفاق نمی افتاد، ایجاد شود. بنابراین اثر دست، با کل چرخه عمر و یا زنجیره تامین یک محصول مرتبط است. اثر دست اساسا، کاهش رد پای اکولوژیکی، به معنای انتخاب فناوری دیگری که به لحاظ بازیافت ، استفاده مجدد، کاهش استفاده ا ز منابع و مصارف کلی و همچنین از نظر انرژی کاراتر می باشد. 

این مفهوم اصولی دارد که شامل موارد زیر می باشد:

- اقدامات و پروژه های مثبت و قابل لمس در جهت پایداری و آموزش برای توسعه پایدار (ESD )

- ابزاری برای محاسبه میزان اقدامات آموزشی در جهت توسعهپایدار و اثرات اقدامات مثبت ما

- نمادی از تعهد به عمل

- یک نگرش حفاظت کننده، گسترش دستهای حمایتی برای مراقبت از سیاره و تمام زندگی روی آن

- همکاری و یکی شدن : پیوستن دست ها برای یک هدف مشترک ( ایجاد زمانی پایدار و حفظ آن به عنوان تنها سیاره شناخته شده برای زندگی(

پس از شکل گیری این مفهوم، یک شبکه ی اثردست جهانی (Global Handprint Network) که مقر آن در هجد است، تشکیل شد که از تمامی موسسات، جوامع مدنی، شرکتها، سازمانها، کسب و کارها، سهامداران جامعه و مردم دعوت می کند تا اقدامات مثبت خود را به اشتراک بگذارند. همچنین 2۷ام نوامبر، به عنوان روز جهانی اثردست معرفی گردید. از آن به بعد، کشورهای مختلف آموزش و فرهنگسازی در این زمینه را آغاز کردند. از آنجایی که اثر دست یک حرکت اجتماعی می باشد، به این معنی که اگر فردی ایده ی خود را برای ایجاد یک اقدام مثبتبرای زمین با افراد دیگری به اشتراک بگذارد، اقدام افراد دیگر نیز در اثر دست آن فرد تاثیر داشته و آن را بزرگتر می کند و اگر اثر دست فردی از ردپای آن بزرگتر شود، لذا سودرسانی او از آسیبی که می زند بیشتر شده، بیشتر به زمین می بخشد و کمتر دریافت می کند، در نتیجه حضور این فرد دارای نتیجه مثبت بوده و برای کره ی زمین مفید است.

هرسال، کشورهای زیادی با برگزاری ورکشاپ یا رویدادی در جهت به اشتراک گذاشتن ایده های اثردست خود، ضمن کمک به کاهش تولید گازهای گلخانه ای، کاهش تولید زباله و حفظ محیطزیست و منابع طبیعی، اثردست خود را بزرگتر می کنند .

وضعیت ردپای اکولوژیک و اثردست اکولوژیک در ایران

براساس آمار ساال 2012، سرانه ردپای اکولوژیک یا تعادل اکولوژیکی در ایران منفی و حدود88/2 برابر متوسط جهان بوده و در مقایسه با قاره آسیا )با سرانه جای پای 1/8(، ایران جای پای بسیار بزرگتری نسبت به کشاورهای قاره آسیا دارد که به زبان ساده نشان می دهد

1 ) ظرفیت بیولوژیکی در ایران نسبت به میانگین جهانی،که تولید طبیعی زمین می باشد، کمتر است

  

2 ) ردپای اکولوژیکی نیز نسبت به میانگین جهانی بیشتر است، یعنی میزان مصارف، تولید آلاینده ها و نهایتا تولید زباله در ایران بسیار بیشتر از میانگین جهانی می باشد. به عنوان مثال در رابطه با تولید گازهای گلخانه ای ایران در رتبه ی نهم جهان قرار دارد که به نسبت تولید ناخالص داخلی ایران، رتبه ی بالاییمی باشد. بیش از 50 درصد تولید این گازها از بخش هایی مانند ساختمانها، حمل و نقل، انرژی و پسماند بوده که نشان دهنده ی این است که الگوی زندگی مردم نقش بالایی در تولید و یا کاهش تولید این گازها دار د. میزان بالای تولید زباله درکشور نیز دلیل دیگر بر الگوی زندگی اشتباه و مصرف گرایی مردم می باشد. در رابطه با مفهوم اثردست در ایران، تا کنون اقدامی صورت نگرفته و متخصصین، مردم و مسئولین با این مفهوم آشنایی ندارند.