انتقال گاز ترکمنستان به اروپا

ناصر محمدي
    •••••  دوشنبه ۰۸ دی ۱۳۹۳ — ۲۲:۱۶ کد مطلب : 274/a   

 ترکمنستان با حجم عظیم ذخایر گازی بيش از چهل و چهار ‪ تريليون‌متر مكعبی ،و چهارمین کشور توليدكننده‌ی گاز پس از كشورهای آمريكا، كانادا و روسيه ، هم اکنون  به مركز توجه كشورهای قدرتمند دنيا تبديل شده  است.

این کشور  سالانه 80 ميليارد متر مكعب گاز توليد مي‌كند که 96 درصد آن قابل صدور است.  نفت و گاز يكي از بخش‌هاي حساس اقتصاد ملي این کشور به شمار می رود و سياست‌هاي اقتصادي و سياسي اين كشور به رشد و توسعه آن بستگی دارد. با توجه به اهميت زياد بخش نفت و گاز در اقتصاد نوپاي اين كشور، سازمانی به نام مديريت و بهره‌برداري از منابع هيدروكربور در این کشور تشکیل شده است.

مقامات ترکمنستان براهميت صنعت نفت و گاز در توسعه اين كشور تاكيد دارند. فروش نفت و گاز يكي از راه‌هاي اساسي تامين اعتبار براي انجام طرح‌هاي اقتصادي و پرداخت هزینه های دولت محسوب مي‌شود. شركت‌هاي "پتروناس" مالزي ، "دراگون اويل" امارات انگليس، "مايرسك اويل" دانمارك و  نيز "وينتر سهال"  آلمان از مهم‌ترين شركت‌هاي نفتي خارجي فعال در بخش نفت و گاز تركمنستان هستند. تا کنون بيش از يك هزار ميدان جديد گاز در اين كشور كشف شده است.

از۴۴/۵تريليون مترمكعب گاز كشف شده در اين كشور بيش از ۱۸ تريليون مترمكعب آن در سواحل تركمني درياي خزر قرار دارند. براساس آمارهاي ارايه شده از سوي وزارت نفت و گاز تركمنستان، استخراج گاز اين كشور در سال 2020 به بیش از 175 میلیارد متر مکعب و در سال 2030 به بیش از 250 میلیارد متر مکعب افزایش خواهد یافت.

در حال حاضر این کشور ٥٢ درصد تولید گاز خود را به چین، ٢٤ درصد را به روسیه، ٢٢ درصد را به ایران و ٢ درصد را به کشورهای شوروی سابق صادر می کند. دلیل این محدودیت به دلیل اختلافات گذشته با مسکو و تهران است که جریان گاز را دچار وقفه کرده است و به این ترتیب در حال حاضر از حداکثر ظرفیت خط لوله‌های موجود استفاده نمی شود. این تنها  یکی از دلایل علاقه ترکمنستان به صادرات گاز به بازار آزادی چون اتحادیه اروپاست. این جا همان نقطه‌ای‌ است که سرنوشت ترکمنستان با جمهوری آذربایجان پیوند می‌خورد، پیوندی مشکل ساز، چون دو کشور در مورد مرز دریایی‌شان در دریای خزر با هم اختلاف نظر دارند. در جمهوری آذربایجان، شرکت بی پی نقشی مسلط و غالب در توسعه میدان نفتی "آذری چراغ – گونشلی" با ظرفیت یک میلیون بشکه در روز و میدان گازی "شاه دنیز" در همسایگی آن با ذخیره گاز ۱.۲ تریلیون متر مکعب ایفا می‌کند،اکنون تمرکز بر گاز قرار گرفته است.

جمهوری آذربایجان ذخایر قابل ملاحظه‌ای از گاز در اختیار دارد که می‌خواهد آنها را در یک بازار آزاد عرضه کند.در همین حال، اروپا هم اکنون به شدت به گاز نیازمند است و انتظار می‌رود این نیاز در پنج یا شش سال آینده افزایش یابد، که این افزایش هم برای تامین سوخت نسل جدید نیروگاه‌های در حال ساخت، سفارش داده شده است و هم به عنوان منبع سوختی جایگزین یا موقت، تا زمانی که سوخت‌های تجدید شدنی توسعه یابند و قابل استفاده شوند.به نظر نمی‌رسد که گاز شیل (منبع بزرگ و جدیدی از انرژی در آمریکای شمالی) مستقیما تولید اروپا را تا سال ۲۰۲۰ تحت تاثیر قرار دهد. با وجود این ظاهرا بسیار پیشتر از آن، نگاهها را به خود معطوف خواهد کرد. 

اروپا، به دلیل علاقه شدید به کاهش وابستگی خود به گاز روسیه، به طور جدی تری به گاز ترکمنستان فکر می کند. پیش از قرارداد میان روسیه و چین، ترکمنستان بزرگترین تامین کننده گاز چین به حساب می آمد. اما امضای این قرارداد باعث شد، ترکمنستان به دنبال بازارهای مصرف کننده جایگزین باشد. از سویی موضوع واردات گاز در اروپا حساس‌تر از نفت است.

شمار كشورهاي تامين‌كننده گاز كشورهاي اتحاديه اروپا هم اكنون محدود به روسيه، نروژ و الجزاير است و كارشناسان پيش‌بيني مي‌كنند درصورت ادامه روند كنوني، ميزان واردات گاز اتحاديه اروپا از اين كشورها تا سال 2030 میلادی از 57 درصد فعلی به 84 درصد خواهد رسید. مقام‌هاي كشور تركمنستان در تلاش براي خروج از انحصار صدورگاز توسط روسيه، بارها بر اين نكته تاكيد كرده‌اند كه بايد براي صدور گاز مسيرهاي مختلفي را جست و جو کنند، ولي تاكنون در اين زمينه توفيق آنچناني به دست نياورده‌اند. البته به اذعان بسیاری از کارشناسان، با مشاركت هرچه بيشتر آلمان در بحث نفت و گاز، انحصار روسيه در زمينه صدور گاز از بين خواهد رفت و از سوي ديگر آلمان نيز به مقاصد اصلي خود كه نفوذ در بازار كشورهاي آسياي مركزي است، دست خواهد يافت.

مسير دیگر صدور گاز تركمنستان به خارج، از طريق خط لوله "كرپجه كردكوي" است كه قرار است بر اساس تفاهم‌نامه امضا شده با مقام‌هاي ايران حداقل 14 میلیارد متر مكعب گاز به ایران صادر كند. اما مقام‌هاي كشور تركمنستان معتقدند كه در سال‌هاي آينده حجم عظيمي از گاز توليدي خود را از خطوط جديد به خارج صادر خواهند كرد.

بنا به اظهار نظر اتايف وزير نفت و گاز تركمنستان، براساس برنامه ريزي‌هاي انجام شده صادرات گاز اين كشور  در سال 2020 به 140 و در سال 2030 به 200 میلیارد متر مکعب خواهد رسید.

در خصوص انتقال گاز ترکمنستان به خارج طرح دیگری به نام ترانس خزر مطرح است. بر اساس این طرح گاز تركمنستان از طريق خطوط لوله احداثي از زير درياي خزر به جمهوري آذربايجان و از اين كشور به تركيه و اروپا منتقل مي‌شود.

قرار بود این طرح اواخر سال 1990میلادی اجرا شود ولي به دليل عدم توافق تركمنستان و شركت‌هاي غربي و برخي مشكلات به مرحله اجرا درنيامد. با اين حال در سال های گذشته برخي كشورهای غربي از جمله آمريكا و همچنين آذربايجان، تركمنستان را به توجه به اين طرح و اجراي آن تشويق كرده‌اند.

هرچند تفاوت ديدگاه‌هاي جمهوري آذربايجان و تركمنستان درباره تقسيم درياي خزر و اختلاف شديد بر سر مالكيت چند حوزه نفتي ادامه دارد، ولي به نظر مي‌رسد دولت آذربايجان در تلاش براي حمايت مقام‌هاي دولت تركمنستان از طرح "ترانس خزر" هستند. اما، این طرح كه احداث خط لوله گاز از بستر درياي خزر تا جمهوري آذربايجان و تركيه را در نظر دارد ،به‌دلايل اقتصادي و نيز مسايل مربوط به رژيم حقوقي خزر در همان‌سال‌هاي اول مطرح شدن با شكست مواجه شد و زمينه اجرايي نيافت .

همچنین با تعطيل شدن نمايندگي شركت آمريكايي "پي اس جي" در عشق‌آباد در سال 1379 ‪ كه سرپرستي كنسرسيوم طرح "ترانس خزر" را بر عهده داشت، اين طرح در عمل به بايگاني سپرده شد.

طول طرح خط لوله گاز ترانس خزر دو هزار كيلومتر است و در صورت اجراي اين طرح بايد خطوط لوله گاز و نفت از عمق دویست الی سیصد ‪ متري بستر درياي خزر عبور داده شوندكه آلودگي زيست محيطي را به دنبال دارد.

"صفرمراد نيازاف " رئيس جمهوري سابق تركمنستان نیز در زمان حیات خود اعلام كرد كه كشورش هيچگونه طرحي درباره انتقال نفت و گاز از درياي خزر را پيش از تعيين رژيم حقوقي اين دريا مورد بررسي قرار نخواهد داد. در این رابطه همچنین یکی از مقامات ترکیه درباره مسیر انتقال گاز از طریق در یای خزر گفت: گاز ترکمنستان را می توان از طریق لوله هایی که زیر دریای خزر و یا از ایران رد می شوند، به اروپا منتقل کرد.

البته روسیه بر دریای خزر کنترل زیادی دارد و به احتمال قوی، مانع این کار می شود. اختلاف میان آذربایجان و روسیه در زمینه توزیع گاز نیز، یکی دیگر از موانع استفاده از مسیر دریای خزر است.

از سویی مقام‌هاي تركمنستان در تلاش هستند در يك برنامه طولاني مدت تا سال 2030 میلادی بیش از 63 میلیارد دلار در بخش نفت و گاز خود سرمایه گذاری کند که 25 میلیارد دلار آن از سوی شرکت های خارجی صورت خواهد گرفت. بدین ترتیب این کشور در سال 2030 میلادی، بیش از 240 میلیارد متر مکعب گاز و 100 میلیون تن نفت تولید خواهد کرد.

با توجه به ذخایر عظیم گازی در این کشور و نیاز قاره اروپا به گاز و با توجه به بروز مناقشات بین المللی  در این منطقه از جهان و رویارویی اتحادیه اروپا با روسیه  و بحران هایی که روسیه امروزه با ملحق شدن شبه جزیره کریمه به روسیه با آن مواجه است، روسیه می بایست بهای سنگینی  بابت آن پرداخت  کند. از سویی ترکمنستان منتظر تقاضای گاز از سوی کشور های اتحادیه اروپاست.

به نظر می رسد در آینده نه چندان دورکشور های اتحادیه اروپا متقاضی گاز اروپا باشند. لذا باید بررسی کردکه مقرون به صرفه ترین مسیر انتقال گاز از ترکمنستان به اروپا کدام مسیر است . بدیهی است احداث خطوط لوله انتقال گاز از طریق دریا و یا از مسیر ایران توسط ترکمنستان برای صادرات و انتقال گاز به سایر کشورها، صرفه اقتصادی برای این کشور ندارد. لذا بهترین و مقرون به صرفه ترین گزینه در این خصوص، طرح انتقال گاز ترکمنسنان از طریق سوآپ یا ترانزیت گاز طبیعی از طریق ایران, ترکیه به اروپا  و یا ایران ,عراق ,سوریه و اروپا خواهد بودکه این امر بارها از سوی مقامات جمهوری اسلامی ایران مطرح شده است.

تهیه و تنظیم : ن . م