بودجه كشور چگونه خرج مي شود؟

تحلیل ایران
    •••••  ﺳﻪشنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۳ — ۲۳:۲۵ کد مطلب : 531/a   

منابع بودجه در سه بخش کلی:
الف) هزینه‌ای (حقوق و دستمزد، یارانه و...)،
ب) تملک دارایی‌های سرمایه‌ای (یا همان پروژه‌های عمرانی)،
ج) تملک دارایی‌های مالی (پرداخت دیون و بدهی‌های دولت شامل واگذاری سهام، باز‌پرداخت اصل اوراق مشارکت، تعهدات پرداخت نشده سال‌های قبل...) مصرف می‌شود.

همان‌طورکه مشاهده می‌شود، سهم اقلام هزینه‌ای (حقوق و دستمزدکارکنان دولت، یارانه و...) در مصارف بودجه بسیار زیاد است (73 درصد) و دست دولت و مجلس برای کاهش آن و اجرای طرح‌های جدید تقریباً بسته است.1 این نشان می‌دهد که سهم بسیار عمده‌ای از بودجه، خرج حقوق و دستمزد (کارکنان و بازنشستگان)، یارانه و سرپا نگهداشتن پروژه‌های عمرانی که از قبل شروع شده می‌شود و دولت و مجلس فقط می‌توانند درباره سهم اندکی از بودجه تصمیم‌گیری کنند. ریز اقلام هزینه‌ای (جاري) بودجه و درصد آنها از کل اقلام هزینه‌ای به‌ ‌شرح نمودار 2 است:2

نمودار 2. اقلام هزینه‌ای (جاري) دولت (هزار میلیارد تومان)

 

 

نمودار





سهم اقلام عمده هزینه‌ای که در نمودار 2 ارائه شده است، محدودیت‌های هزینه‌ای بودجه را نشان می‌دهد، محدودیت‌هایی که به سادگی نمی‌توان آنها را حذف یا اصلاح کرد و راه را برای انعطاف دولت‌ها می‌بندند. همانطور كه در نمودار ديده مي‌شود حقوق و دستمزد كاركنان و بازنشستگان با حدود 113 هزار ميليارد تومان حدود 68 درصد هزينه هاي جاري را تشكيل مي دهند.
در نمودار 3، ده قلم اول مصارف جاري دولت نشان داده شده است:


نمودار 3. ده قلم اول مصارف جاري دولت
(هزار میلیارد تومان)

نمودار

باید گفت که کل هزینه‌ای که در سال، دولت برای هر ایرانی می‌تواند در حوزه مسکن صرف کند، حدود 61 هزار تومان در سال است. همچنين سهم هر ايراني از مجموع هزينه هاي رفاه و تامين اجتماعي حدود 600 هزار تومان در سال است. لذا دولت، پدیده‌ای با بودجه نامحدود نیست.

یکی از راه‌های سنجش تغییر اولویت‌های دولت در لوایح بودجه، بررسی میزان تغییرات بودجه پیش‌بینی شده برای مصارف مختلف است. به عبارت ديگر، مهمترين اموري كه در بودجه سال 1394 افزايش بودجه داشته اند، دفاع با بيش از 70 درصد افزايش و  بهداشت و سلامت با حدود 60 درصد افزايش هستند. محيط زيست با حدود 30 درصد كمترين افزايش را در لايحه بودجه سال 1394 داشته است.

صرف نظر از بررسی تغییرات در مصارف فصول مختلف بودجه، بررسی تغییرات در مصارف از محل درآمدهای اختصاصی نیز حائز اهمیت است. درآمد اختصاصی یعنی درآمدی که دستگاهی کسب می‌کند و صرفاً به مصرف خود می‌رساند. در لایحه بودجه 1394 نسبت به قانون 1393، این دسته از درآمدها و مصارف نزدیک به 2 برابر شده و از حدود 24 هزار میلیارد تومان به 43 هزار میلیارد تومان رسیده است که به معنای افزایش تخطی از اصول بودجه‌ ریزی است.

زيرا براساس این اصول، درآمدهای کسب شده، بدون توجه به محل کسب آنها، باید بین مصارف مختلف توزیع شود. رقم مصارف از محل درآمدهای اختصاصی در لایحه بودجه امسال، معادل یک‌چهارم مصارف هزینه‌ای دولت و یک‌پنجم مصارف عمومی دولت است.

درآمدهای اختصاصی (و درنتیجه مصارف اختصاصی) فصل بهداشت در لایحه سال 1394 حدود 114 درصد نسبت به سال گذشته رشد داشته و از این بابت رکورددار است. پس از بهداشت، فصل دفاع با 54 درصد، در رتبه بعدی قرار دارد.

 

۱. ضمن اینکه مصارف در نظر گرفته شده برای پروژه‌های عمرانی هم با خوشبینی تعیین شده و عملکرد سال‌های گذشته نشان می‌دهد که سهم پروژه‌های عمرانی در پایان عملکرد مالی دولت عملاً بسیار کمتر خواهد بود.

 

۲. برای ساده‌سازی، بخش جبران خدمات کارکنان در این تقسیم‌بندی تحت عنوان حقوق و دستمزد کارکنان نوشته شده است، اما حقیقت آن است که بخشی از اعتبارات سایر بخش‌ها (همانند حقوق بازنشستگان صندوق بازنشستگی کشوری، جانبازان حالت اشتغال و مستمری والدین شهدا) نیز در لایحه بودجه در این قسمت قرار داده شده است که خلاف قواعد بودجه‌نویسی و خلاف قواعد طبقه‌بندی آمارهای مالی دولت است.