مروری بر عوامل ریزگردها و گرد و غبار روزهای اخیر

ابوالفضل بشیری
    •••••  شنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۳ — ۱۰:۱۴ کد مطلب : 613/a   

چند سالی است که کشور به ویژه استانهای غربی و جنوب غربی درگیر پدیده ریزگردها و گرد و غبار هستند. این پدیده مشکلات بسیاری را برای هموطنان عزیزمان ایجاد کرده و استان خوزستان در سال های اخیر قربانی شماره یک این پدیده بوده است. در روزهای اخیر هم شاهد بی سابقه ترین حمله گرد وغبار به خوزستان بوده ایم به طوری که دیگر نفس کشیدن در این استان سخت شده، شرایط زندگی برای مردم از حالت عادی خارج گردیده و عملا مردم خانه نشین شده اند.

برای درک بهتر بحران لازم است بدانیم که میزان استاندارد گرد وغبار در هوا 150 میکروگرم بر مترمکعب است که در روزهای گذشته در برخی از شهرهای استان خوزستان این عدد به 10000 میکروگرم بر مترمکعب رسید و سلامت مردم را با خطرات جدی روبرو کرد. 

عوامل زیادی دست به دست هم داده تا این بحران در سال ها و روزهای اخیر، فزاینده شود که در اینجا به طور خلاصه به برخی از مهمترین این عوامل که به دو دسته داخلی و خارجی تقسیم می شوند اشاره می گردد.

 الف) عوامل داخلی عبارتند از :

1-    استمرار وضعیت خشکسالی در سال های اخیر که با کاهش بارندگی و به تبع آن کاهش میزان رطوبت خاک همراه بوده است. کاهش رطوبت خاک باعث می شود که ذرات خاک پیوستگی و انسجام خود را از دست داده و با کوچکترین عامل خارجی به حرکت درآید. به طوری که در گذشته باد با سرعت های بالاتر از 10 متر بر ثانیه منجر به پدیده ریزگردها و گرد و غبار میشد ولی اخیرا با سرعت هایی در حدود 5 متر بر ثانیه شاهد وقوع این پدیده هستیم. 

2-    فعالیت ها و اکتشافات نفتی در محل برخی از تالاب های غرب، جنوب و جنوب غربی کشور و خشک شدن و تخریب بخش اعظمی از تالاب ها به واسطه این فعالیت ها ( از جمله تالاب های هورالعظیم و شادگان).

3-    احداث سدهای متعدد بر روی رودخانه های کارون و کرخه و... و عدم تأمین حقابه های محیط زیستی پایین دست.

4-    تنک شدن و از بین رفتن پوشش گیاهی در مناطقی از جنوب و جنوب غرب کشور در دوران جنگ و پس از جنگ.

5-    پایبند نبودن وزارت نفت نسبت به تعهدات خود در مورد مناطقی که متعهد به مالچ پاشی بوده و آلودگی های زیست محیطی که ایجاد کرده است.

 ب) عوامل خارجی عبارتند از :

1- بی ثباتی و سوء مدیریت در کشور عراق و سوریه به واسطه جنگ ها و مشکلات داخلی.

2- خشک شدن تالاب های شرقی عراق در سال های اخیر.

3- کاهش دبی روخانه های دجله و فرات به دلیل احداث سدهای متعدد در بالادست این رودخانه ها به ویژه توسط ترکیه.

4- عدم همکاری عربستان برای مهار ریزگردها و کنترل گرد و غبار.

5- توقف چندین ساله طرح مالچ پاشی بیابان های عراق و عربستان در سال های اخیر توسط این کشورها.

6- آسیب دیدن بخشی از پوشش گیاهی و نخلستان های شرق عراق به خاطر عملیات های متعدد نیروهای خارجی در سال های اخیر.

 راه حل و راهکارها :

1-    شناسایی کانون های اصلی ریزگردها و گرد و غبار و تثبیت خاک در کانون های تولیدی.

2-    احیای تالاب ها و دشت های خشکیده جنوب و غرب ایران با رها کردن آب پشت سدها و تأمین حقابه های محیط زیستی.

3-    مالچ پاشی در کانون های اصلی(در صورتی که علت ریزگردها بیابانی باشد).

4-    گسترش فضای سبز و درختکاری.

5-    اختصاص دادن بخشی از بودجه نفت و گاز برای حل مشکلات استان خوزستان(با توجه به اینکه این استان تأمین کننده اصلی انرژی مورد نیاز کشور است.)

6-    تقویت زیرساخت های سازمان هواشناسی برای پیش بینی های دقیق و حداقل رساندن آسیب های احتمالی.

7-    ضرورت تکمیل اطلاعات پایش های زمینی.

8-    احداث بادشکن های طبیعی در مناطق کویری و بیابانی.

9-    تغییر نوع نگاه دولت نسبت به استان های غربی و جنوب غربی کشور به ویژه خوزستان، ایلام و... .

10-   رسیدن به یک توافق قوی بین المللی با کشورهای عراق، عربستان و سوریه برای حل این مشکل.

11- تهیه و تدوین برنامه ریزی علمی و منسجم و عزم ملی برای مقابله با پدیده ریزگردها.

 لازم به ذکر است با توجه به عدم ثبات و درگیری ها و جنگ های داخلی که در عراق و سوریه وجود دارد و با توجه به اینکه عربستان هم چندان رغبتی برای حل این مشکلات از خود نشان نمی دهد، جا دارد مسئولین کشور تمام اهتمام و توجه خود را در درجه اول به عوامل و کانون های منشأ داخلی معطوف نمایند و در کنار آن دیپلماسی محیط زیستی را نیز تقویت کنند. 

بدیهی است که بخشی از راه حل های فوق در کوتاه مدت، قسمتی در میان مدت و بخش بزرگی نیز در دراز مدت می تواند دارویی برای کم اثر کردن و درمان پدیده ریزگردها و گرد و غبار باشد.

از طرفی نگارنده آگاه است که شاید مطرح کردن این راهکارها که امروز از سوی خیلی از کارشناسان مطرح می شود در" مقام حرف " راحت باشد ولی باید دانست که اجرای هر کدام از این راه حل ها با توجه به مشکلات اقتصادی و کمبود منابع مالی در کشور بسیار دشوار خواهد بود از طرفی همگان به خوبی آگاهیم که اقداماتی نظیر کاشت گیاه، درخت، گسترش فضای سبز و مالچ پاشی(برای اثرگذاری باید رطوبت خاک تأمین شود) به آب نیازمند است و با توجه به بحران کنونی که در زمینه آب با آن مواجهیم اولویت استفاده از آب باید در محل هایی که اثرگذاری مستقیم بر روی تولید ریزگردها دارند باشد و آن محل ها جایی نیستند جز تالاب ها! لذا برای حفظ سلامت و حیات مردم چاره ای جز رها کردن آب سدها و تأمین حقابه های زیست محیطی تالاب ها به عنوان موثرترین راهکار نداریم و فوری ترین اقدامی که باید از سوی وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط زیست در دستور کار قرار گیرد و بر سایر کارها اولویت داده شود پرآب کردن تالاب هاست.  

از سویی مسأله مهمی که باید به آن توجه شود این است که بخش بزرگی از مشکلات اخیر محیط زیستی ایران به خاطر ورود کشور و منطقه به دوره خشکسالی طولانی مدتی است که چندسالی است از شروع آن می گذرد و هر سال که می گذرد موضوع خشکسالی به صورت ملموس تری رخ می نمایاند. بنابراین شاید نتوانیم در دوره خشکسالی جلوی هجوم بسیاری از بلایا و معضلات طبیعی را بگیریم ولی آنچه که مهم است مدیریت صحیح و کم اثر کردن پیامدها و کاهش عواقب مخاطرات محیط زیستی، رفتن به سمت اجرای برنامه های درازمدت و شاید سازگار و هماهنگ کردن کشور با اینگونه رخدادها باشد!