بندر چابهار و راهبرد توسعه جنوب شرقی ایران

رضا مهرعطا
    •••••  شنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۳ — ۰۰:۳۱ کد مطلب : 614/a   

1) مقدمه:

جمهوری اسلامی ایران به دلیل موقعیت مواصلاتی و ژئوپلیتیکی مناسب در خاورمیانه، در مقایسه با کشورهای همجوار منطقه دارای شبکه حمل و نقل و ناوگان مناسب برای ارتباط و مواصلات با دیگر مناطق دنیا می باشد.

قرار گرفتن در مسیر دالان شمال- جنوب و حد واسط برای برقراری ارتباط کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز از یکسو و آسیاس جنوبی، جنوب شرق، خاور دور و اقیانوسیه و همچنین کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس از مزایای ژئوپلیتیک و ارتباطی ایران می باشد. در این راستا با برخورداری از مرزهای خشکی وقرابت ژئوپلیتیکی  با 15 کشور جهان و با قرار گرفتن در مرکزیت جغرافیایی کشورهای عضو اکو به آن نیز می توان اشاره نمود.

در این ارتباط توجه به مناطق جنوبی مخصوصاً بنادر مشهور واقع در خلیج فارس و دریای عمان حصول اهداف ترانزیتی و مواصلاتی کشور از مهمترین مسائل استراتژیکی کشور ما محسوب می گردد، چرا که این بنادر نقش محوری و مرکزی ترانزیت کالا و جذب سرمایه های کشور محسوب شده و می توانند در توسعه مناطق جنوبی کشور و همچنین رشد توسعه اقتصادی کشور مؤثر باشند.

درهمین راستا مشاور عالي امنيت ملي هندوستان که مورخ 21/11/93در راس هيئت عالي رتبه وارد کشورمان شد، در ديدارهايي جداگانه با رئيس جمهور، وزير امور خارجه و دبير شوراي عالي امنيت ملي کشورمان با اشاره به اهميت بنادر چابهار و جاسک از آمادگي بخش خصوصي هند براي سرمايه گذاري در اين منطقه خبر داد .

دبير شوراي عالي امنيت ملي نيز در این دیدار تأکيد کرد همکاري هاي همه جانبه دو کشور هيچ گاه موثر از اراده کشورهاي ثالث نبوده است و ناشی از ژئوپلیتیک منطقه اقیانوس هند و ظرفیت بندرچابهار برای تحقق چنین هدفی می باشد.

" آجيت دووال "  با بيان اين که هند به چابهار به عنوان «اتوبان توسعه سريع روابط» مي نگرد، از عملکرد ايران در توسعه سريع بندر چابهار و تبديل بندر جاسک به منطقه صنعتي، تجليل کرد.

دراین ارتباط بندر چابهار در انتهای جنوب شرقی کشور و تنها شهر بندری ایران است که به آبهای اقیانوسی متصل است. خلیج چابهار با بریدگی طبیعی  استثنای خود، بزرگترین خلیج ایران در حاشیه سواحل دریای عمان به شمار می رود که از پتانسیل بالای اقتصادی و مواصلاتی برخوردار بود و ضمن نزدیکترین آبراه به اقیانوس هند می تواند مسیر مناسبی برای اتصال به کشورهای جنوب و شرق آسیا و آسیای مرکز و قفقاز و آبهای آزاد باشد توسعه بندر چابهار به عنوان يک نقطه استراتژيک براي ايران، افغانستان، هند و آسياي ميانه از اهميت بالايي برخوردار است که در این مقاله سعی شده است که به مزایای ژئوپلتیکی و مواصلاتی بندر چابهار در جهت توسعه جنوب شرق پرداخته شود.

 2) بندر چابهار قلب تپنده استان سیستان و بلوچستان

استان سیستان و بلوچستان از دو منطقه سیستان و بلوچستان تشکیل می شود، منطقه سیستان به مساحت 8117 کیلومتر مربع در قسمت شمالی این استان است و حوزه مسطح و مسدودی است که از آبرفت های دلتای قدیمی و فعلی رود هیرمند تشکیل شده است.

منطقه سیستان از سه شهر زابل، زهک و هیرمند تشکیل می شود. منطقه بلوچستان با مساحت 385/179 کیلومتر مربع منطقه وسیع کوهستانی است که حد شمالی آن کویر لوت و حد جنوبی آن سواحل دریای عان است.

منطقه بلوچستان از زاهدان که مرکز استان است آغاز شده و شهرستانهای زاهدان، خاش، سراوان، ایرانشهر، نیک شهر، چابهار و کنارک را شامل می شود.(خلیلی، 1388، ص12)

این استان با دارا بودن 4/11 درصد از مساحت کل کشور، 87/2 درصد جمعیت را در خود جای داده و یکی از کم تراکم ترین استان های کل کشور محسوب می شود، ضمناً با 1100 کیلومتر مرز خاکی از شمال به استان خراسان، از مشرق به کشورهای پاکستان و افغانستان، از مغرب به استان های کرمان و هرمزگان محدود می شود و با دارا بودن 300 کیلومتر نوار ساحلی در جنوب دریای عمان، به دریاهای آزاد نیز راه دارد. (افراخته، 1386)

در جنوب استان سیستان و بلوچستان، بندر چابهار با مساحت 11 کیلومتر مربع در کنار دریای عمان و اقیانوس هند قرار گرفته است این بندراز جانب شمال به شهرستانهای ایرانشهر و نیک شهر و از جنوب به دریای عمان از شرق به پاکستان و از غرب به استان های کرمان و هرمزگان محدود می گردد.(www.ftz.com)

این بندر دارای بهترین کرانه اقیانوسی، معتدل ترین آب و هوا در سواحل جنوب کشور ایران و استان است که با شیب حدود یک و نیم درصد به خلیج چابهار و دریای عمان منتهی می شود. موقعیت جغرافیایی چابهار تحت تأثیر جریان های جوی گوناگون مانند بادهای موسمی مونسون شبه قاره هند، جبهه های استوایی و مرکز کم فشار و جبهه های غربی با منشأ مدیترانه است، با توجه به محسوس نبودن فصول پاییز و سبز ماندن درختان در این منطقه، فصول چهارگانه تقریباً به فصل چهار بهار شبیه و منطقه چابهار معروف به چابهار شده و نام چابهار به خود گرفته است.

این بندر از لحاظ عرض جغرافیایی هم عرض بندر میامی در شبه جزیره فلوریدای آمریکا و دارای شرایط آب و هوایی کاملاً مشابه است. متوسط دمای 23 درجه و میانگین آن بین 34 و 5/10 درجه  متغیر است و نسبت به بندرعباس و دیگر بنادر جنوبی ایران در سواحل خلیج فارس خوش آب و هواتر می باشد. (خلیلی، همان)

اگر تراکم جمعیت در استان سیستان و بلوچستان کم و ناچیز باشد بندر چابهار در این استان از جمعیت مناسبی نسبت به دیگر شهرها برخوردار بوده و توانسته افراد غیربومی را نیز جهت تجارت و بازار کار با وجود منطقه آزاد چابهار در این بندر به سوی خود جذب نماید.

تجارت در چابهار قدمت تاریخی داشته و این شهر در زمان های قدیم بندر تیس نام داشته و یکی از مراکز مهم تجاری کرانه های دریای عمان به شمار می آمده است. آثار باقیمانده بندر تیس در 9 کیلومتری چابهار امروزی بر جای مانده است.

بندر چابهار می تواند با احداث یک شبکه حمل و نقل هوایی و زمینی از شمال به کشورهای افغانستان و آسیای مرکزی متصل گردد و این اتصال را از طریق دریا کامل نماید و به دلیل همین موقعیت استراتژیک یک گذرگاه ارتباطی بین کشورهای محصور در خشکی در همسایگی شمال ایران[1] و سایر کشورهای جهان خصوصاً جنوب و شرق آسیا ایجاد نماید و بدین خاطر است که این تنها بندر اقیانوسی ایران، بر اساس نظریه کارشناسان سازمان ملل یکی از 14 نقطه استراتژیک جهان قرار دارد چرا که منافع 11 کشور همسایه ایران را می توان درگیر خود نماید. (باقری زاده، 1388، ص 6)

نکته مهم دیگر، بندر چابهار به علت خارج بودن از تنگه هرکز و واقع شدن در آبهای آزاد و اقیانوس هند از محیط پر تنش خلیج فارس دور است و می تواند به یک بندر استراتژیک در مواقع بحران در خلیج فارس تبدیل گردد. وجود مرزهای دریایی طولانی ایران در دریای عمان و خاصه آن بندر چابهار حدوداً 39 درصد مرزهای دریایی ایران در دریای عمان را تشکیل می دهد، آن را به یک پتانسیل خوبی جهت اجرای طرح آمایش سرزمینی مناسب با رویکرد دریایی کرده است. (رستمی، 1384، ص 14)

بر اساس آخرین اعلام سازمان ملل، چابهار از میان سه شاهره شمال، جنوب، بهترین مزیت ترانزیتی را در جهان داراست و به علت موقعیت ویژه ساحلی و لنگرگاهی، یکی از 100 بندر مهم جهان است که قابلیت تبدیل به یک بندر بزرگ مگاپورت وهاب منطقه ای را داراست. (ماهنامه چابهار، 1388، ص 25)

با توجه به این توضیحات، استفاده از قابلیت های بالقوه سرزمینی از طریق ترانزیت و جذب سرمایه های تجاری و بازرگانی یکی از مهمترین برنامه های توسعه بندر چابهار و حتی استان سیستان و بلوچستان است.

این در حالی است که در کنار مرزهای جنوب شرقی ایران، دولت پاکستان با کمک چینی ها با سرعت در حال سرمایه گذاری و توسعه بندر و منطقه آزاد  گوادر است و نباید این فرصت را به پاکستان داد تا کشورهای محصور در خشکی آسیای میانه و افغانستان را به سمت خود بکشاند. (همان، ص 26)

لذا جایگاه اقتصادی و جغرافیایی این پهنه از سرزمین ما می تواند نقطه اوج تأمین منافع ملی ما در استان و ایران اسلامی باشد. اگر سیاست، اقتصاد، جغرافیا و امنیت یک منطقه بر منافع ملی یک کشور تأثیر گذارد، منافع استراتژی را در آن منطقه همراه خواهد داشت بندر چابهار این خصوصیت را دارد که منافع استراتژیک ما را در جنوب شرقی ایران و حتی ایران اسلامی تأمین نماید.

3) پتانسیل های بندر چابهار، راهبرد توسعه

جنوب شرقی ایران واجد مزیت های ژئوپلتیکی مهمی برای جمهوری اسلامی ایران است تا ایران را به عنوان وزنه ای در سیستم بین المللی و در قرن 21 مطرح نماید. بندر چابهار به عنوان مرکز ثقل جنوب شرقی ایران در سواحل گرم دریای عمان و اقیانوس هند مانند نگینی در این منطقه می درخشد.

موقعیت جغرافیایی یک کشور بر قدرت ملی و رفتارهای سیاسی آن می تواند تأثیرگذار باشد بندر چابهار در سواحل جنوب شرقی ایران با دارا بودن ظرفیت های ژئوپلتیک اقتصادی، جغرافیایی، دسترسی ارتباطات منطقه ای و بین المللی واجد کارکردهای تولید کننده یک کشور است و می تواند راهبردی در جهت توسعه جنوب شرق کشور و حتی ایران اسلامی باشد. (افراخته، همان)

چرا که امنیت بندر چابهار برابر با امنیت استان سیستان و بلوچستان و حتی استان های همجوار است و این تأثیرگذاری آن را به یک بندر استراتژیک تبدیل کرده است. چرا که استفاده بیشتر از پتانسیل های بندر چابهار بصورت شبکه ای و ارتباطی می تواند دو سوم کشور را درگیر منافع خود گرداند و راهبردی در جهت توسعه جنوب شرق و مناطق همجوار آن باشد.

بررسی پتانسیل های این بندر اقیانوسی می تواند چشم اندازی جهت راهبرد توسعه کشور باشد این ظرفیت های عبارت است از:

1-3) خارج بودن از محدوده بحران در خلیج فارس:

بندر چابهار قبل از انقلاب اسلامی حیات نداشت و کشتیرانی با شروع جنگ تحمیلی و مورد هجوم واقع شدن بنادر امام و خرمشهر و با توجه به تعدد کشتی های تجاری به آن بنادر در سال 1360 تصمیم به افتتاح یک نمایندگی در بندر کنارک نمود و با آغاز بهره برداری اسکله و نصب سریع بندر شهید بهشتی نمایندگی آن از بندر کنارک به بندر چابهار انتقال یافت و آغاز فعالیت آن از سال 1362 آغاز شد.

جنگ تحمیلی 8 ساله این تجربه را به مسئولان اجرایی جمهوری اسلامی ایران آموخت که باید به جنوب شرق کشور و سواحل دریای عمان خصوصاً بنادر خارج از دهانه تنگه هرمز بیشتر توجه نمود و بندر چابهار در مواقع بحرانی در منطقه خلیج فارس زمانی که امکان استفاده از سایر بنادر یکر نباشد، بندر چابهار بهترین گزینه برای استفاده و بهره برداری است و این خارج بودن از محدوده بحران در خلیج فارس می تواند یک پتانسیل خوب برای این بندر اقیانوسی باش و از این مزایای ژئوپلتیکی برخوردار گردد.

2-3) جنوبی ترین نقطه عبور کرویدر (شرق- غرب) در جهان :

بنابر اعلام کارشناسان سازمان ملل، چابهار یکی از مهمترین نقاط عبور در کرویدر ترانزیت و حمل و نقل کالا و جنوبی ترین آن در کرویدر (شرق- غرب) است. نقش این بندر، مانند پلی میان کشورهای عضو اکو و آسه آن و سایر کشورهای منطقه آسیا دارد و موقعیت رقابت ناپذیر این بندر را در امر ترانزیت تثبیت می کند و مسیر آن در تجارت جهانی نزدیکترین و کم هزینه ترین مسیر به کشورهای افغانستان و آسیای میانه شناخته شده است.

این پل ارتباطی می تواند هم درآمد اقتصادی را برای جنوب شرق کشور و منافع اقتصادی ملی داشته باش و هم امنیت متقابلی برای ایران و کشورهای همسایه و درگیر این پل ارتباطی، ایجاد نماید.

کشورهای شرق و جنوب آسیا با غرب آسیا می توانند از این پل ارتباطی عبور کرده و ایران از این فرصت به نفع خود استفاده نماید. (چابهار محور توسعه شرق کشور، 1388، ص29)

3-3) بهترین مسیر اقتصادی کالا به افغانستان

چابهار به صورت بالقوه و بر اساس شرایط و امکانات، بهترین و کم هزینه ترین مسیر برای کشور افغانستان برای تأمین کالاهای مورد نیاز و همچنین صدور کالاست. تکمیل شدن راه شیرخان در شمال افغانستان تا بندر چابهار، باعث گسترش ارتباطات اقتصادی در این ناحیه می گردد. تکمیل شدن راه ترانزیتی زمینی زرنج- دل آرام و سرعت بخشیدن به ترانزیت کالا از منطقه آزاد چابهار به افغانستان می تواند این مسیر را توسعه بخشد.(گفتگو با مدیر عامل منطقه آزاد چابهار، 1387، ص 10)

بندر چابهار در مقایسه با بندرعباس 330 مایل به افغانستان نزدیکتر است لذا توسعه این بندر اقیانوسی می تواند آن را از بندرعباس مستقل نماید. (ماهنامه چابهار، 1388، ص 9)

استفاده از نیرو انسانی، حق ترانزیت و توسعه بازارهای مرزی و حمل و نقل منطقه ای می تواند از مزایای ارتباط بین بندر چابهار با مرزهای غربی افغانستان با ایران باشد. در همین ارتباط ترانزیت سوخت به عنوان کوتاه ترین مسیر ترانزیتی از منطقه آزاد چابهار به افغانستان می تواند تحول عمده ای را در روابط دو کشور ایجاد نماید. (همان، 1387، ص 9)

متأسفانه به دلیل ایجاد یک فضای نا امن در افغانستان بدلیل حضور نیروهای آمریکایی و ناتو و درگیری با طالبان این فضای تعامل را هنوز بین دو کشور در بندر چابهار ایجاد نکرده است.

4-3) کوتاه ترین مسیر آسیای مرکزی به آبهای آزاد بین المللی :

مسیر 1740 کیلومتری چابهار به مرز ترکمنستان، کوتاهترین مسیر کل کشورهای این منطقه به آبهای آزاد بین المللی است. به عبارتی با صرفه ترین و کم هزینه ترین راه ترانزیتی جهت تأمین نیازهای آسیای میانه به منطقه آزاد چابهار است. (www.cfz.com)

اتصال خط راه آهن سرخس- مشهد- چابهار تحول عظیمی در امر تبادل کالا و سوخت و فعال شدن کرویدر و حمل و نقل شمال- جنوب خواهد شد که کشورهای عضو آسیای مرکزی و عضو اکو می توانند بیشترین بهره را از آن ببرند. به غیر از ترکمنستان، اتصال بندر اختا قزاقستان از این طریق به بندر چابهار مشکل ترانزیت این کشور و راه یافتن آن به آبهای گرم دریای عمان و اقیانوس هند را برطرف خواهد کرد. (نشست مدیرعامل منطقه آزاد چابهار با رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، 1387، ص 25)

ایران از طریق هاب منطقه ای می تواند کشورهای همسایه را به یک وابستگی متقابل برساند و با همکاریهای تجاری و اقتصادی به یک کشور محوری در منطقه تبدیل شود، در این میان بندر چابهار به علت داشتن این خصوصیات پس از بندرعباس شرایط تبدیل شدن به یک بندر هاب منطقه ای را دارد.

5-3) بندر چابهار عمق استراتژیک آبهای جنوب شرق ایران

ایران در سواحل و آبهای جنوب شرق دارای عمق استراتژیک ویژه ای است که توان ایران را در برخورد با چالش های ژئواستراتژیک ارتقاء می دهد. کشورهای همسایه نظیر پاکستان، هندوستان و حتی عمان فاقد این عمق هستن حتی در زمان درگیری پاکستان با هندوستان در دهه 170 میلادی در مقاطع زمانی مختلف پاکستان از عمق استراتژیک ایران به نفع خود سود جسته از فرودگاه زاهدان جهت سوختگیری هواپیماهای جنگنده خود استفاده می کرد. عمان نیز شرایط مشابه ای در زمان حمله چریک های ظفار ازعین در دهه 1970 میلادی از فرودگاه کنارک استفاده کرد. لذا از این عمق می توان در مانورهای نظامی با کشورهای همسایه استفاه نمود و از فدرت نظامی هوایی و دریایی توأمان استفاده کرد. (حافظ نیا، 1384، ص 14)

افغانستان، پاکستان، هندوستان و عمان کشورهای درگیر با ژئوپلتیک و عمق استراتژیک ایران در سواحل جنوب شرقی ایران هستند که باید از این فرصت به نفع امنیت استان سیستان و بلوچستان و خاصه آن بندر چابهار استفاده نمود. احداث یک فرودگاه بین المللی و نظامی در چابهار از ملزومات امنیت سازی در شاخصه اقتصادی تجاری و نظامی است.اخیرا هند تمایل فراوان دارد تا درمنطقه آزاد چابهار سرمایه گذاری نماید واین قرابت زئوپلیتیکی اقیانوس هند با دریای عمان وبندر اقیانوسی چابهار می باشد که اهمیت این بندررا برای هند دوچندان کرده است.

از طرفی تلفیق آن با اتخاذ استراتژی های بحری می تواند نقش ویژه ای را برای ایران در این منطقه ایفا نماید و از توان و قابلیت تحرک میان اقیانوسی در فعالیت نظامی برخوردار نماید.عمان فپاکستان وافغانستان از این مزیت برخوردارند تا از موقعیت زمینی وبحری چابهار استفاده لازم را ببرند.

جمهوری اسلامی ایران از طریق این عرصه آبی می تواند به یک قدرت نظامی با حوزه عملکرد میان اقیانوسی تبدیل شود و از حوضچه خلیج فارس خود را بیرون بکشد. چرا که حوضچه خلیج فارس امکان تبدیل شدن ایران را به یک قدرت دریایی فراهم نمی کند و باید برای داشتن قدرت دریایی از عمق استراتژیک در حوزه دریا و هوا برخوردار بود که سواحل جنوب شرقی و خاصه آن بندر چابهار از این خصوصیت برخوردار است. (همان، ص 13)

لازم به ذکر است طول سواحل دریایی از شاخصه های اصلی قدرت دریایی یک کشور محسوب می شود که سواحل جنوب شرقی ایران بالاخص چابهار این ویژگی را دارد و اگر عمق استراتژیک هوایی را هم به این مؤلفه بیافزاییم این توانایی دو چندان خواهد شد. (مصاحبه با مدیرعامل کشتیرانی ج.ا.ایران، 1386)

6-3) منطقه آزاد چابهار قلب اقتصاد بندر چابهار و استان سیستان و بلوچستان

امروزه حمل و نقل دریایی به دلیل نقش آن در اقتصاد کشورها یکی از شاخصه های مهم پیشرفت و پایه اصلی توسعه ملی هر کشور محسوب می گردد. بیش از 90 درصد از تجارت جهانی از طریق دریا و با استفاده از ناوگان تجاری انجام می شود.

استفاده از بنادر اقیانوسی و متصل به دریای آزاد در حمل و نقل دریا به ساحل و اتصال آن به خطوط ارتباطی زمینی و هوایی می تواند در اقتصاد پویا و فعالی بندر نقش مؤثر ایفا نماید. لذا دایر کردن مناطق آزاد تجاری در بنادر و سواحل جنوبی ایران از اندیشه های ایجاد یک اقتصاد پویا و فعالی نشأت می گیرد و می تواند میزان تعاملات اقتصاد منطقه ای و بین المللی را از خارج به داخل کشور جاری و ساری نماید. (مصاحبه با حسین رادمهر، همان)

اندیشه ایجاد منطقه آزاد چابهار در ساحل بندر چابهار، برای نخستین بار توسط برنامه ریزی و بودجه استان سیستان و بلچستان در چارچوب نظری توسعه استان در زمینه مطالعه پایه آمایش سرزمینی در سال 1363 مطرح شد و سپس طرح پایه آمایش سرزمین جمهوری اسلامی ایران مور اشاره قرار گرفت.

با تأسیس منطقه آزاد چابهار در سال 1372 طبق تبصره 19 قانون برنامه اول توسعه اقتصادی و فرهنگی  اجتماعی کشور- مصوب 11/11/68 – فرصت های بالقوه ای برای استفاده بهینه از تنها بندر اقیانوسی ایران در منتهی علیه جنوب شرقی کشور فراهم شد. (ماهنامه آغاز، همان، ص 3)

منطقه آزاد چابهار با جذب سرمایه های تجاری، بازرگانی و اقتصادی بندر چابهار به عنوان گرانیگاه توسعه اقتصادی استان سیستان و بلوچستان و حتی کشور محسوب می گردد. در واقع ژئوپلتیک بندر چابهار به منطقه آزاد تجاری این بندر این امکان را می دهد تا از این فرصت های اقتصادی نهایت استفاده را ببرد و بر اساس قوانین مناطق آزاد تجاری سرمایه گذاران و سرمایه ها را به سمت بندر چابهار جذب نماید.

برای تطبیق منطقه آزاد چابهار با استانداردهای بین المللی انجام اقدامات ذیل ضروری است :

-         اجرای پروژه فرودگاه بین المللی منطقه آزاد چابهار

-         تکمیل سریع تر پروژه خط لوله گاز عسلویه ایرانشهر و چابهار

-         اجرای پروژه خطوط راه آهن چابهار- زاهدان- مشهد- سرخس

-         حل مشکل آب شرب منطقه با اجرای پروژه بزرگ آب شیرین کن

-         رسیدن ظرفیت تخلیه بارگیری از 2 میلیون تن به 6 میلیون تن کالا در بندر مگاپورت چابهار

-         الحاق اسکله های شهید کلانتری و شهید بهشتی به منطقه آزاد چابهار

در واقع توسعه منطقه آزاد چابهار با تقویت خطوط ارتباطی هوایی، دریایی و زمینی و حل مشکل آب شرب و سوخت منطقه می تواند صورت پذیرد. البته باید به استفاده از نیروی انسانی متخصص و بومی در منطقه آزاد در امور تجاری، اقتصادی، فرهنگی و بازرگانی جهت اشتغال زایی و بهره وری لازم می توان اضافه کرد.

7-3) رشد صنعت شیلات و آبزیان دریایی در بندر چابهار

امروز صنعت شیلات دریایی یکی از صنایع مهم در امر صادرات و درآمد زا برای اقتصاد کشور محسوب می گردد. چابهار علاوه بر ماهی در زمینه پرورش میگو نسبت به دیگر استان های جنوبی از قابلیت بالایی برخوردار است.

منطقه چابهار به عنوان بزرگترین مرکز تولید محصولات شیلات و آبزیان بوده و سالیانه حدود 180 هزار تن صید انواع ماهی و میگو در این منطقه انجام می شود. (نشست مدیر عامل منطقه چابهار با رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، 1387، ص 25)

میگو در سواحل دریای عمان و خلیج فارس پرورش داده می شود و برای پرورش آن یک دوره 120 روزه نیاز است. در چابهار، به دلیل آب و هوای خاص و متناسب و زمین های مستعد، مزارع پرورش میگو هر سال در 2 دوره قابل برداشت هستند که نشانگر ظرفیت بالایی است. با تجهیز مزارع میگو و فراهم آوردن امکانات به روز در آنها، می توان از ظرفیت موجود به خوبی استفاده کرد. (گفتگو با فرماندار شهرستان چابهار با ماهنامه آغاز، 1388، ص 16)

در ابتدای انقلاب، میزان صید در منطقه چابهار حدود 100 تن بود اما اکنون با اقدامات گسترده و ایجاد زیرساختها و اسکله های صیادی، بیش از 160 هزارتن از این منطقه ماهی استحصال می شود و این امر می تواند هم تولید اشتغال نماید و هم سبب صادرات و جذب سرمایه گردد. (همان، ص 17)

در حال حاضر جمهوری اسلامی ایران با توجه به تمرکز زدایی از در آمد نفت خام و انرژی های فسیلی، به دنبال استفاده از منابع غیرنفتی صادرات و جذب سرمایه به کشور است و صنعت شیلات و ماهی و آبزیان دریایی می تواند گوشه ای از این درآمدها را بگیرد و بندر چابهار می تواند یک نقطه اتکاء برای صادرات ماهی و آبزیان دریایی باشد.

8-3) بندر چابهار و نقش آن در همگرایی کشورهای منطقه

با توجه به توضیحاتی که در قبل به آن اشاره گردید، بندر چابهار خاصیت همگرایی منطقه ای را با شرکت کشورهای همسایه و درگیر در ژئوپلتیک این بندر اقیانوسی را دارد و این همگرایی در زمینه ترانزیت، همکاری های بازرگانی تجاری و اقتصادی دریایی را خواهد داشت. کشورهای عضو پیمان اکو و شانگهای که با شرکت کشورهای آسیای مرکزی چین، روسیه و پاکستان و افغانستان است می توانند از طریق بندر چابهار ایران را نیز درگیر این سازمان ها و پیمان های منطقه ای نماید.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تأسیس جمهوریهای تازه استقلال یافته نیاز مبرم آنان به جهت دسترسی به آبهای آزاد با ظرفیت های بالای حمل کالا و سوخت، بندر چابهار را با خصوصیات منحصر به فرد خودظرفیت فوق العاده ارتباطی آن را بیش از گذشته نمایان ساخته است. لذا ایران بواسطه بندر چابهار عضو دو سازه منطقه ای یعنی سازه دریای عمان و سازه اقیانوس هند گردیده است و می تواند به سه قاره آفریقا، آسیا و اقیانوسیه ارتباط برقرار کند و این پتانسیل نیاز مبرم کشورهای تازه استقلال یافته، افغانستان و روسیه است. (حافظ نیا، همان، ص 11 و 12)

امروزه کشورهایی که سواحل آنان در کنار آبهای آزاد و اقیانوسی قرار دارد حد واصل کشورهای محصور در خشکی با آبهای آزاد هستند لذا این موقعیت ژئوپلتیم و ژئواستراتژی برای آنان فراهم می شود تا از این موقعیت جغرافیایی برای خود استفاده کنند. لذا کشورهای محصور در خشکی بالاجبار باید وارد یک تفاهم و یا پیمان منطقه ای با این کشورها بشوند تا از موقعیت جغرافیایی آنان استفاده نمایند و همین امر مقدمه یم همکاری و همگرایی منطقه ای بین این کشورهاست و آنان به دنبال خروج از انزوای منطقه ای هستند.درحال حاضر هند بدنبال تحقق چنین هدفی است وجمهوری اسلامی ایران می تواند از این فرصت نهایت بهره را ازطریق بندرراهبردی چابهار ببرد.

سواحل جنوب شرق کشور، بالاخص بندر چابهار به عنوان یک هاب منطقه ای می تواند امنیت و توسعه پایدار را برای منطقه جنوب شرق کشور و ایران فراهم نماید و کشورهای همسایه شمالی کشور و افغانستان را نیز از انزوا و حصار خشکی بیرون آورد.

9-3) توسعه ظرفیت اسکله های شهید بهشتی و کلانتری راهی به سوی توسعه قدرت دریایی بندر چابهار

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و خصوصاً جنگ تحمیلی، نگاهها به سوی بندر چابهار معطوف شد که خارج از حوزه خلیج فارس و تنگه استراتژیک هرمز قرار دارد. ساخت اسکله های تجاری شهید بهشتی و کلانتری و اسکله شهدای هفتم تیر و بنادر کوچک صیادی در طول 300 کیلومتر سواحل دریای عمان موجب گردید تا استان سیستان و بلوچستان به عنوان یکی از 7 استان ساحلی کشور وارد جرگه فعالیت اقتصادی بندری و دریایی شود و در این ارتباط بندر چابهار به عنوان مرکز ثقل در سواحل دریای عمان عمل نماید. (راکبی، 1386، ص 60)

قدرت دریایی دارای مؤلفه هایی است که میزان تناژ و کشتی های تحت مالکیت کشور ساحلی و حضور در عرصه صنعت کشتی سازی از مؤلفه های مهم این قدرت محسوب می گردد. لذا توسعه ظرفیت های بندرگاهی و ساخت و توسعه اسکله های تجاری و نظامی در کنار سواحل اقیانوسی و استاندارد کشتی رانی از موارد عملیاتی رسیدن به راهبرد قدرت دریایی هر کشور ساحلی است. (مصاحبه با دریا   محمدطاهر باقری زاده 1387        )

بندر چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی کشور، برای پهلوگیری کشتی های غول پیکر و اقیانوس پیما نیاز به اسکله هایی با استاندار بین المللی است. در راستای سیاست های کلی نظام و تأکید رهبر معظم انقلاب در توسعه جنوب شرق کشور، میزان ظرفیت اسکله های شهید بهشتی و کلانتری از 2 میلیون تن به 6 میلیون تن ظرفیت تبادل کالا در نظر گرفته شده است. (گفتگو با مهدی رسولی، 1386، ص 44)

عملیات اجرای طرح توسعه تنها بندر اقیانوسی کشور به قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء (ص) با مبلغی برابر 341 میلیون دلار در مناقصه سپرده گردید و توسعه اسکله شهید بهشتی و کلانتری در راستای این هدف عملیاتی قرار دارد و توسعه این اسکله ها در واقع توسعه بندر چابهار و توسعه قدرت دریایی از لحاظ تجاری، بازرگانی و اقتصادی است. اگر در کنار این توسعه بنادر در زمینه های مذکور توسعه ناوگان نظامی در دریای عمان و اقیانوس هند امنیت تجاری، بازرگانی و اقتصادی نیز اجرا می گردد.

4) بررسی محدودیت ها و تنگناهای بندر چابهار

استان سیستان و بلوچستان علی رغم پهناوری جغرافیایی و مزایای ژئوپلتیکی خود، دارای محدودیت ها و تنگناهایی می باشد و در این ارتباط، بندر چابهار به عنوان یکی از شهرهای مهم و استراتژیک استان، محصور این تنگناها و تهدیدات است.

این محدودیت ها عبارتند از:

1-4) کمبود منابع آب: در حال حاضر بویژه در شهرستان های چابهار و کنارک که البته از طریق انتقال آب از سد پیشین و نیز سایر سدهایی که در منطقه برای مهار آب احداث خواهند شد، قابل تأمین می باشد. کمبود منابع آب سبب کمبود جمعیت در استان و شهرستان چابهار گردیده و زمین های بایر کشاورزی را لم یزرع و خشک کرده است.

2-4) کمبود منابع انرژی و سوخت: عموماً در مناطق تجاری، بازرگانی و توریستی مصرف منابع انرژی بالاست. متأسفانه در استان سیستان و بلوچستان قاچاق سوخت بدلیل منافع مادی و درخواست از کشورهای همسایه های شرقی ایران یعنی پاکستان و افغانستان رشد و نمو داشته است. در این رابطه با گازرسانی از عسلویه به ایرانشهر به طول 900 کیلومتر می توان گاز را از طریق ایرانشهر به چابهار رساند تا مشکل سوخت و انرژی این بندر استراتژیک و منطقه آزاد چابهار برطرف گردد.

3-4) شرایط اقلیمی منطقه بویژه در تابستان بسیار نامناسب است لذا باید زیرساخت های مناسب رفاهی منطقه آزاد چابهار و شهرستان را احداث کرد تا این شرایط اقلیمی سبب واگرایی جمعیتی از استان نگردد. اما ضعف بنیه اقتصادی مانع از رسیدن به این هدف شده است.

4-4) فقر فرهنگی: درصد بالای بی سوادی، قاچاق و شرارت های منطقه ای از مصادیق بارز فرهنگی است که سبب واگرایی و نا امنی در منطقه می گردد. فقر فرهنگی سبب تفرقه افکنی برخی دشمنان انقلاب و نظام شده و بحث اختلاف شیعه و سنی، دستاویزی در دست وهابیت و سلفی گری در استان گردیده و نا امنی را به همراه آورده است.

5-4) کمبود نیروی انسانی ماهر از اهالی بومی: وجود عوامل فوق الذکر در مجموع به کمبود نیروی انسانی ماهر از اهالی بومی که در فرآیند واگرایی جمعیتی به دیگر استان ها مهاجرت می کنند، کمک می نماید. توسعه منطقه آزاد تجاری و صنعت دریایی چابهار نیاز به نیروی انسانی ماهر بومی دارد کسانی که با شرایط آب و هوایی و اقلیمی استان همزیستی داشته و با شرایط بومی منطقه بتوانند فعالیت های اقتصادی و خدماتی ارائه دهند. لذا باید فرهنگ فعالیت های اقتصادی در منطقه جا بیافتد. (سیمای چابهار، مهر 1373، ص 16)

6-4) فقدان تأسیسات رفاهی و جهانگردی در سطح مطلوب برای جهانگردان و توریست های داخلی و خارجی: در این ارتباط باید اذعان داشت وجود مناطق تجاری آزاد به همراه خود صنعت توریسم را به همراه دارد، لذا فقدان تأسیسات و زیرساخت های رفاهی و توریستی سبب فرار سرمایه این صنعت از مناطق آزاد تجاری کشور می گردد.

بندر چابهار با شرایط اقلیمی مناسب نسبت به دیگر بنادر جنوبی با دمای متغیر بین 10 تا 34 درجه در تابستان از تهران خنک تر و زمستان گرمترین بندر ساحلی در جنوب کشور است که برای سرمایه گذاری در زمینه های توریستی و اکو توریستی بسیار مناسب است. (گفتگوی مدیرعامل منطقه آزاد چابهار با هیئت کامکو چین، 1387، ص 26)

لذا جهت تکمیل این شرایط مناسب، باید زیرساخت و تأسیسات زیربنایی صنعت توریسم را احیا کرد تا با جذب توریست و سرمایه گذاران تجاری از فرار سرمایه جلوگیری و کانون تمرکز سرمایه را به سمت بندر چابهار سرازیر کرد.

5 ) بررسی پتانسیل های موجود بندر چابهار (استراتژی توسعه چابهار)

جایگاه سیاسی و موقعیت جغرافیایی جنوب شرقی ایران با سواحل ممتد و طولانی آن در کنار آبهای دریای عمان و اقیانوس هند می تواند نقطه اوج تأمین منافع ملی ایران زمین باشد، در این میان بررسی پتانسیل های موجود در بندر چابهار مرکز ثقل توسعه جنوب شرق ایران می تواند این توانایی ها را نمایان سازد.

1-5) توسعه فعالیت صید و صیادی و شیلات صنایع جنبی آن

2-5) توسعه فعالیت منطقه آزاد تجاری و بخش بازرگانی آن

3-5) توسعه اسکله های شهید کلانتری و شهید بهشتی برای تخلیه بارگیری کالا برای نیازهای استان و کشورهای همجواری مانند پاکستان، افغانستان و جمهوری های تازه استقلال یافته شوروی سابق و دترسی به بازار 350 میلیون نفری این کشورها

4-5) توسعه فعالیت توریستی در بندر چابهار و شهرهای اطراف آن (کنارک، نگور)

5-5) توسعه کشاورزی در مناطق دارای قابلیت توسعه

6-5) احداث و توسعه یک فرودگاه بین المللی در کنار منطقه آزاد تجاری چابهار جهت پذیرش هواپیماهای پهن پیکر

7-5) احداث آب شیرین کن های بیشتر در بندر چابهار و لوله کشی آب شرب به داخل شهر جهت حل مشکل کم آبی در منطقه

8-5) راه اندازی و توسعه بازارچه های مرزی و مرزنشینان با انجام مراودات مالی توسعه صادرات و واردات در حجم های بزرگ و کوچک بویژه در قالب سوخت و انرژی، مواد غذایی در قالب یک نظام امنیتی دو جانبه و چند جانبه با کشورهای هم مرز که می تواند بر رونق و آبادی مرزنشینان کمک نماید.

9-5) اتصال خطوط راه آهن چابهار به خطوط اصلی کشور و خط گازرسانی عسلویه- ایرانشهر و توسعه آن در روستاهای اطراف در جهت تأمین سوخت داخل استان و صادرات آن به پاکستان و هند.

نتیجه گیری:

در شرقی ترین نقطه جنوبی ایران، در کنار سواحل دریای عمان و اقیانوس هند بندر چابهار به عنوان حلقه تکمیلی زنجیره محور ترانزیت شرق کشور به عنوان پل ارتباطی کشورهای آسیای میانه- جنوب و جنوب شرق آسیا به بازارهای جهانی و پیوند اقتصادی کشورمان با اقتصاد جهانی عمل می نماید. به منظور تحقق منویات رهبر معظم انقلاب اسلامی برای توسعه متوازن کشور و عدالت محوری طرح توسعه جنوب شرق کشور یکی از اولویت های سیاست کلان جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است. بندر چابهار به عنوان پیشانی توسعه محور شرق و جنوب شرق در اولویت قرار گرفته و راهبرد توسعه ج.ا.ایران در این منطقه محسوب می گردد. دیدار دبیر محترم شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران ودبیر شورای امنیت ملی هند وتمایل هند برای سرمایه گذاری دربندر راهبردی چابهار خود مزید برعلت است که جمهوری اسلامی ایران بتواند از این بندر راهبردی برای جذب سرمایه های خارجی وامنیت بخشی درسواحل دریای عمان واقیانوس هند حداکثر بهره برداری را نماید.

آب و هوای مناسب، پتانسیل های اقتصادی تجاری و بازرگانی و دفاعی نظامی می تواند به عنوان یک فرصت محسوب شود و اگر از این فرصت ها جهت توسعه استفاده نگردد یک تهدید محسوب می گردد و می تواند تهدیدات نظامی را پر رنگ تر نماید.حضورنیروی دریائی ارتش جمهوری اسلامی ایران درسواحل دریای عمان وشمال اقیانوس هند نیز جهت امنیت بخشی این مناطق می باشد که بالطبع مولفه های فرهنگی واقتصادی نیز امنیت ساز خواهد بود.

در پایان نوشته را با بیانات مقام معظم رهبری راجع به اهمیت سواحل دریای عمان پایان می بریم که ایشان راجع به اهمیت این منطقه فرمودند: این ساحل عظیم و طولانی بسیار حساس که ما در دریای عمان داریم در واقع یک گنج است و باید اعتراف کنیم که این را کشف نکرده بودیم. دریای عمان، ساحل دریای عمان و حضور در دریای عمان یک گنج است، یک ذخیره است. (بیانات ،6/9/1387)

با توجه به اهمیت راهبردی بندر چابهار در سواحل دریای عمان واقیانوس هند این نقش را دراین منطقه این بندر راهبردی می تواند ایفا نماید.

فهرست منابع:

1-    افراخته حسن، www.SID.ir پاییز 1386

2-    خلیلی عبدالرسول، از ققنوس بقا تا هژمونی غریبانه تدبیر، ماهنامه آغاز، شماره 17 مهر 1388

3-    www.ftz.com

4-    گفتگو با محمدطاهر باقری زاده مدیرعامل منطقه آزاد چابهار، ماهنامه آغاز، شماره 17، مهر1388

5-    رستمی علی اکبر

6-    ماهنامه چابهار، شماره هشتم، خرداد 1388

7-    مصاحبه با محمدحسین رادمهر مدیرعامل کشتیرانی ج.ا.ایران در گفتگو با ماهنامه بندر و دریا، 1386

8-    ماهنامه آغاز، همان، 1388

9-    گفتگو با فرماندار چابهار، ماهنامه آغاز، شماره 17، مهر 1388

10- حافظ نیا محمدرضا، تحلیل ظرفیت های ژئوپلتیکی سواحل جنوب شرق ایران در راستای منافع ملی، مجله جغرافیا و توسعه، پاییز و زمستان 1384

11- سیمای شهرستان چابهاردر پرتو انقلاب اسلامی، استانداری سیستان و بلوچستان، مهر 1373

12- گفتگوی مدیرعامل منطقه آزاد چابهار با هیئت سرمایه گذاران چینی شرکت کامکو چین، ماهنامه چابهار، شماره 1، تیرماه 1387

13-بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از فرماندهان ومسئولین نداجا آذر 1387

 

 

 



[1] - افغانستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان