به گزارش تحلیل ایران سالها خشکی، شورهزارهای گسترده و عقبنشینی مرز آب، دریاچه ارومیه را به یکی از مهمترین دغدغههای زیستمحیطی ایران تبدیل کرده بود؛ پهنهای که روزگاری بخش قابل توجهی از چشمانداز طبیعی شمالغرب کشور را شکل میداد
و زندگی و اقتصاد بخشهایی از منطقه با آن پیوند خورده بود.
حالا اما نشانههای متفاوتی از این پهنه آبی به چشم میخورد. بارشهای مناسب، افزایش ورودی آب و اجرای بخشی از طرحهای احیا موجب شده است آب بار دیگر بخشهایی از اراضی خشکشده را پس بگیرد و سطح دریاچه نسبت به سال گذشته افزایش محسوسی
داشته باشد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی با تشریح آخرین وضعیت دریاچه ارومیه به افزایش قابل توجه وسعت و حجم آب آن اشاره میکند و میگوید وسعت فعلی دریاچه به ۲ هزار و ۷۰ کیلومتر مربع رسیده است.
محمدحسین حسنزاده با اشاره به مقایسه این رقم با وضعیت سال گذشته میافزاید: اول مهرماه سال گذشته وسعت دریاچه ارومیه ۴۸۱ کیلومتر مربع بود و اکنون این رقم بیش از چهار برابر شده است.
به گفته وی، افزایش بارشهای مناسب در سال جاری، اجرای طرحهای احیای دریاچه و شرایط جوی مناسب منطقه از جمله عوامل مؤثر در افزایش وسعت و حجم آب دریاچه ارومیه بودهاند.
با این حال، افزایش فعلی نباید به معنای پایان بحران ارومیه تلقی شود؛ چراکه دریاچه همچنان تا رسیدن به شرایط اکولوژیک فاصله دارد.
فاصله ارومیه با تراز اکولوژیک همچنان باقی است
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی درباره تراز آبی دریاچه نیز اظهار میکند: تراز فعلی دریاچه ارومیه به یک هزار و ۲۷۰.۶۳ متر رسیده است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته یک هزار و ۲۶۹.۵۰ متر بود.
این افزایش اگرچه از بهبود وضعیت آبی دریاچه حکایت دارد، اما هنوز با تراز اکولوژیک فاصله وجود دارد.
حسنزاده تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه را یک هزار و ۲۷۴.۱۰ متر اعلام میکند و میگوید برای رسیدن به این شرایط، همچنان باید روند ورود آب به دریاچه و مدیریت منابع آبی حوضه آبریز تداوم داشته باشد.
از سوی دیگر، حجم آب موجود در دریاچه نیز رشد قابل توجهی را تجربه کرده است. بر اساس اعلام مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی، حجم فعلی آب دریاچه ارومیه به ۲ میلیارد و ۶۷۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ در حالی که حجم آب در مدت مشابه
سال گذشته تنها ۲۸۰ میلیون مترمکعب گزارش شده بود.
این تغییر فاصله میان دو مقطع زمانی، تصویری روشنتر از میزان بهبود شرایط آبی دریاچه ارائه میدهد؛ با این حال، پایداری این وضعیت موضوعی است که نمیتوان تنها بر اساس یک سال پربارش درباره آن قضاوت کرد.
بارش؛ فرصت بازگشت، نه تضمین ماندگاری
دریاچه ارومیه یک اکوسیستم وابسته به توازن میان منابع ورودی آب، میزان تبخیر، برداشتهای انسانی و وضعیت اقلیمی منطقه است. به همین دلیل، افزایش حجم آب در یک دوره زمانی زمانی میتواند به تثبیت شرایط منجر شود که همزمان مدیریت منابع
آب نیز ادامه داشته باشد.
حسنزاده نیز بر همین مسئله تأکید دارد و میگوید افزایش قابل توجه حجم آب دریاچه حاصل رشد ورودی آب به آن است و تداوم این روند در سالهای آینده به عواملی همچون استمرار بارشها، عبور از دوره چندساله خشکسالی، ادامه طرحهای احیایی و
رعایت الگوی کشت در حوضه آبریز بستگی دارد.
به بیان دیگر، آنچه امروز در ارومیه دیده میشود را میتوان فرصتی برای احیای تدریجی دانست؛ فرصتی که در صورت تداوم شرایط مناسب و اجرای برنامههای مدیریت آب میتواند به تثبیت وضعیت دریاچه کمک کند.
اما اگر برداشت از منابع آب در حوضه آبریز بدون توجه به ظرفیتهای طبیعی ادامه پیدا کند یا بارشهای مناسب تداوم نداشته باشد، روند فعلی نیز میتواند با چالش مواجه شود.
احیای ارومیه فقط یک پروژه دولتی نیست
در کنار بارش و اقدامات اجرایی، یک عامل دیگر نیز در آینده دریاچه ارومیه تعیینکننده است؛ عاملی که شاید کمتر از پروژههای عمرانی دیده شود اما بدون آن، استمرار برنامههای احیا دشوار خواهد بود؛ مشارکت مردم.
بهرام سرمست استاندار آذربایجان شرقی در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر همین موضوع، مسائل زیستمحیطی را از جمله حوزههایی میداند که بدون مشارکت اجتماعی نمیتوان برای حل آنها به نتیجه پایدار رسید.
وی با اشاره به موضوع احیای دریاچه ارومیه تأکید میکند که دولت به تنهایی قادر به حل چنین مسئله گستردهای نیست و برای تحقق این هدف باید از ظرفیت گروههای مردمی و جامعه مدنی استفاده شود.
استاندار آذربایجان شرقی معتقد است احیای دریاچه ارومیه باید از یک موضوع صرفاً دولتی فراتر رفته و به یک باور عمومی و زمینهای برای افزایش مسئولیتپذیری اجتماعی تبدیل شود.
این نگاه، اهمیت مشارکت ذینفعان حوضه آبریز را بیش از گذشته آشکار میکند؛ چراکه بخش مهمی از مصرف آب در این حوضه به فعالیتهای کشاورزی مربوط است و تغییر الگوی مصرف و کشت بدون همراهی بهرهبرداران امکان تحقق کامل نخواهد داشت.
بازگشت آب، آغاز یک مسیر تازه
تصویر امروز دریاچه ارومیه با آنچه در اوج خشکسالی دیده میشد تفاوت دارد. آب بار دیگر در بخشهایی از پهنه دریاچه جریان یافته و مرزهای خشکی عقب نشستهاند. وسعت ۲ هزار و ۷۰ کیلومتری و حجم ۲ میلیارد و ۶۷۰ میلیون مترمکعبی، نسبت به ارقام
سال گذشته، از تغییر قابل توجه شرایط حکایت دارد.
اما این اعداد در کنار یک واقعیت دیگر معنا پیدا میکنند؛ وسعت اکولوژیک دریاچه ۴ هزار و ۶۳۵ کیلومتر مربع و تراز اکولوژیک آن یک هزار و ۲۷۴.۱۰ متر اعلام شده است. بنابراین، دریاچه هنوز با شرایط مطلوب اکولوژیک فاصله دارد.
همین فاصله نشان میدهد که بازگشت آب به ارومیه را نباید پایان یک بحران دانست؛ بلکه باید آن را مرحلهای از یک مسیر طولانی برای احیای پایدار تلقی کرد.
راه احیا از مدیریت آب میگذرد
ماندگاری وضعیت فعلی به مجموعهای از عوامل وابسته است؛ از تداوم بارشهای مناسب و افزایش ورودی آب گرفته تا مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشت، جلوگیری از برداشتهای غیرضروری و استمرار طرحهای احیای دریاچه.
در این میان، بازگشایی و تقویت مسیرهای ورود آب رودخانهها به دریاچه نیز اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه حیات این پهنه آبی تنها با رسیدن مقطعی آب به آن تضمین نمیشود و باید جریان ورودی در چارچوب ظرفیت طبیعی حوضه استمرار داشته باشد.
از سوی دیگر، همراهی مردم و دستگاههای اجرایی میتواند تعیینکننده باشد. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که مسئله دریاچه ارومیه صرفاً یک موضوع محیط زیستی نیست؛ بلکه با کشاورزی، معیشت، اقتصاد محلی، سلامت محیط زیست و آینده زیستپذیری
منطقه ارتباط مستقیم دارد.
ارومیه هنوز به یک قدم دیگر نیاز دارد
دریاچه ارومیه امروز بار دیگر قد کشیده است؛ آب پیشروی کرده و بخشی از پهنههای خشکشده را پس گرفته است. افزایش بیش از چهار برابری وسعت نسبت به مدت مشابه سال گذشته و رشد چشمگیر حجم آب، نشانههایی از تغییر شرایط این دریاچه است.
اما فاصله میان وضعیت فعلی و شرایط اکولوژیک همچنان باقی است. بنابراین، مهمترین مسئله در مقطع کنونی تنها افزایش حجم آب نیست، بلکه حفظ و تثبیت این روند است.
ارومیه برای ماندن در مسیر بازگشت، به بارشهای پایدار، مدیریت دقیق منابع آب، استمرار طرحهای احیا، اصلاح الگوی مصرف و کشت، تقویت جریانهای ورودی و مشارکت مردم نیاز دارد.
اکنون آب به ارومیه بازگشته است؛ اما اینکه این بازگشت به احیای پایدار منجر شود یا دوباره جای خود را به خشکی بدهد، به تصمیمها و اقداماتی بستگی دارد که از امروز در سراسر حوضه آبریز دریاچه دنبال خواهد شد.